POWRÓT DO STRONY GŁÓWNEJ

DZIEJE POLSKI

Słowianie na ziemiach Polskich

Obszary położone pomiędzy Odrą a Bugiem zostały zasiedlone przez Słowian w okresie wędrówek ludów, pod koniec IV i na początku V w. Podstawą organizacji społeczności słowiańskich był wówczas ród, obejmujący rodziny połączone więzami krwi. Prowadził on wspólną gospodarkę i zapewniał ochronę swym członkom. Upowszechnienie stałego rolnictwa ornego w VII-VIII w. sprzyjało indywidualizacji uprawy roli, a zarazem rozwojowi prywatnej własności ziemi i zróżnicowaniu majątkowemu. Dotychczasową strukturę rodową zastąpiły związki sąsiedzkie i terytorialne. Podstawowym z nich było opole, w którego skład wchodziło kilka wsi i osad jednodworczych, gród chroniący ludzi i dobytek oraz miejsca zebrań wspólnoty. Opola łączyły się w małe plemiona, których podstawę stanowiła wspólnota języka, tradycji i kultu. Władzę naczelną w plemionach słowiańskich sprawował wiec (zebranie wszystkich wolnych mężczyzn), który decydował o wojnie i pokoju, a także wybierał i kontrolował księcia (wodza). Społeczeństwo składało się z nielicznej arystokracji plemiennej oraz dominującej grupy szeregowych wolnych i niewolnych. Z małych plemion powstały - nie zawsze dobrowolnie - wielkie plemiona (związki plemienne). W połowie IX w. do największych z nich należeli Wiślanie, zajmujący dorzecze górnej Wisły, z centrum politycznym najprawdopodobniej w Krakowie; Lędzianie (od "lęda" - pole nieuprawne, łąka) z siedzibami nad środkową Wisłą i górnym Bugiem; Goplanie zamieszkujący Kujawy z ośrodkiem w Kruszwicy. Nie wiadomo, dlaczego nic w tym czasie nie było wiadomo jeszcze o żyjących w Wielkopolsce Polanach, przyszłych twórcach państwa polskiego. W religii Słowian czołową rolę odgrywał panteon bóstw, który odzwierciedlał prawdopodobnie właściwą wszystkim ludom indoeuropejskim wizję stosunków społecznych opartych na trzech funkcjach: władzy prawnej i religijnej, walce oraz żywności. Pierwszą z tych funkcji sprawował w wierzeniach Słowian Weles (Woos), znany także jako Trzygłów albo Trojan - bóg magii i zaświatów. Drugą reprezentował Perun (Światowid lub Rujewit) - bóg nieba i piorunów; trzecią zaś - Swaróg (Swarożyc, Radgost, Dadźbóg) - bóg ognia i słońca. Pozostałe bóstwa, niejednoznacznie mieszczące się w powyższym schemacie trójfunkcyjnym, związane były w większości z kultem księżyca, wiatrów, wody, ziemi-matki. Poza tym Słowianie wierzyli w istnienie świata demonów (duchów zmarłych, duchów przyrody, duchów domowych). Najbardziej rozbudowane miejsca kultowe składały się z kolistego wału kamiennego, posągu i ogniska ofiarnego, zapewne również z budowli świątynnej. Cześć bóstwom oddawano także pod drzewami, przy kamieniach lub w chatach. Słowianie sporządzali z drewna i kamienia różnej wielkości posągi bóstw i demonów.



Początki państwa Polskiego

Wydarzeniem, które stanowiło pierwszy krok na drodze ku powstaniu państwa polskiego, było objęcie władzy nad plemieniem Polan przez ród Piastów. Nastąpiło to w nieznanych nam okolicznościach i czasie, najprawdopodobniej jednak w drugiej połowie IX wieku. Główny ośrodek państwa Polan stanowiło Gniezno. Pierwszym historycznym władcą piastowskim był natomiast książę Mieszko I, chociaż późniejszy (XII w.) kronikarz Gall Anonim podaje także imiona jego przodków. Mieszko I objął rządy w państwie Polan przed 963 r. i panował do roku 992. W 965 zawarł on sojusz z księciem chrześcijańskich już wówczas Czech, Bolesławem I i poślubił jego córkę Dubrawkę. Najważniejszym efektem tego aliansu było przyjęcie przez Mieszka w 966 r chrztu (za pośrednictwem Czech) i związana z tym chrystianizacja jego państwa (nazywanego Polską), która umieściła je w kręgu cywilizacji łacińskiej. Doraźnymi konsekwencjami decyzji Mieszka było przybycie do Polski duchowieństwa, wraz z którym upowszechniła się nowa koncepcja władzy książęcej (później królewskiej), doświadczenie administracyjne oraz słowo pisane. W 968 r. biskup Jordan zorganizował w Polsce pierwsze biskupstwo misyjne, zależne bezpośrednio od papieża (a nie od arcybiskupstwa w Magdeburgu, któremu zwyczajowo podlegała działalność ewangelizacyjna na Wschodzie), co było poważnym sukcesem nowego państwa. W 972 r, Mieszko I zwyciężył wojska margrabiego Marchii Wschodniej Hodona w bitwie pod Cedynią. Pozwoliło mu to podporządkować sobie Pomorze Zachodnie. W 991 r. , na krótko przed śmiercią, Mieszko wraz ze swą drugą żoną, Odą i synami wystawił dokument zwany Dagome iudex, w którym oddawał swoje państwo pod opiekę papieża. W latach 992-1025 panował w Polsce Bolesław Chrobry, najstarszy syna Mieszka I. Z jego inicjatywy biskup praski Wojciech podjął misję chrystianizacyjną w Prusach, w trakcie której poniósł męczeńską śmierć (997). Chrobry wykupił jego ciało i złożył je w Gnieźnie, po czym doprowadził w 999 r. do kanonizacji Wojciecha, który stał się pierwszym patronem państwa polskiego. W 1000 r. Z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha udał się cesarz Otton III. Przy tej okazji nastąpiło w Gnieźnie jego spotkanie z Bolesławem Chrobrym. Cesarz wręczył księciu insygnia władzy i zgodził się na utworzenie arcybiskupstwa w Gnieźnie oraz biskupstw w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Stosunki z cesarstwem pogorszyły się jednak po śmierci Ottona III. W latach 1002-05 miała miejsce wojna polsko-niemiecka, w czasie której Bolesław przejściowo opanował Łużyce, Milsko i Czechy. (Zakończył ją pokój w Poznaniu.) Dwa lata później wybuchła jednak kolejna wojna (1007-13). Chrobry ponownie zajął Milsko i Łużyce, a kończący ją pokój w Merseburgu okazał się równie nietrwały jak poprzedni. Trzecia wojna polsko-niemiecka toczyła się w latach 1015-1018. Na mocy kładącego jej kres pokoju w Budziszynie Polska utrzymała Milsko wraz z Łużycami. Ekspansja Bolesława Chrobrego kierowała się również na wschód, w stronę Rusi. Odzyskał on utracone w 981 r Grody Czerwieńskie. Zwieńczeniem militarnych i dyplomatycznych zabiegów Chrobrego była jego koronacja na króla Polski w 1025 r. W latach 1025-34 panował w Polsce Mieszko II (koronowany w 1025), syn Bolesława Chrobrego. w latach 1029-31 prowadził on wojny z Niemcami, w których utracił Milsko i Łużyce. Równocześnie poniósł porażkę na wschodzie, ponieważ w 1031 r. Ruś zajęła Grody Czerwieńskie (1031). Opozycja wewnętrzna zmusiła Mieszka II do opuszczenia kraju. Około 1032-34 powrócił on jednak do Polski i ponownie zjednoczył państwo. Po śmierci Mieszka II rządy objął jego syn, panujący w latach 1034-58 Kazimierz I Odnowiciel. W 1037 r. został on wygnany z kraju przez zbuntowanych możnych, zaś powstanie ludowe skierowane przeciw organizacji państwowej i kościelnej doprowadziło do upadku pierwszej monarchii polskiej. Wykorzystując tę sytuację, książę czeski Brzetysław I najechał Polskę, łupiąc ją i pustosząc (wywiózł m.in. Z Gniezna relikwie św. Wojciecha). Czesi zagarnęli wówczas Śląsk, zaś Pomorze uniezależniło się od Polski. W 1039 r. Kazimierzowi udało się powrócić do kraju i ponownie objąć rządy. Wydatnie pomogło mu w tym wsparcie ze strony cesarza Henryka III oraz księcia kijowskiego Jarosława Mądrego. Kazimierz szybko opanował Wielkopolskę i Małopolski, dłużej trwała walka o odzyskanie Mazowsza (1040-47), gdzie samodzielne rządy przejął jeden z dawnych urzędników dworskich - Miecław, a także przywrócenie zwierzchnictwa nad Pomorzem Gdańskim i odzyskanie Śląska z rąk Czechów (1050). Najstarszy syn i następca Kazimierza Odnowiciela, Bolesław Śmiały (zwany też Szczodrym) panował w latach 1058-79. W 1058 r. podjął on nieudaną wyprawę do Czech. Stracił także Pomorze Gdańskie. Nowy władca starał się o polityczne wzmocnienie swego państwa. W sporze cesarza z papieżem Grzegorzem VII o inwestyturę stanął po stronie tego ostatniego. W latach 1060-63 interweniował też na Węgrzech na rzecz Beli I i jego syna Gejzy, reprezentujących orientację antycesarską. w 1069 r. Bolesław Śmiały podjął wyprawę na Kijów, który zdobył osadzając na tamtejszym tronie swego wuja Izjasława, a w latach 1070-72 i 1075-76 prowadził wyprawy dywersyjne do Czech, by wesprzeć tamtejsze stronnictwo antyniemieckie. W uznaniu zasług Bolesława dla Kościoła, papież Grzegorz VII w 1076 r. wyraził zgodę na jego koronację na króla Polski. Nieustanne i dalekie wyprawy wojenne doprowadziły do zawiązania przeciw Bolesławowi w 1079 r. spisku możnych na czele z bratem króla, księciem Władysławem, i biskupem krakowskim Stanisławem. W niejasnych dziś okolicznościach, biskup został skazany przez króla na śmierć i zgładzony, zaś Bolesław, by się ratować przed buntem poddanych, musiał uchodzić z kraju. (Zmarł wkrótce na Węgrzech, prawdopodobnie zamordowany.) Następcą Bolesława Śmiałego został jego brat Władysław I Herman (1079-1102). W pierwszych latach jego panowania do ogromnych wpływów doszedł wojewoda Sieciech, który skupił s swych rękach faktyczną władzę w państwie. Pod naciskiem możnych, którzy wystąpili przeciw jego surowym rządom, Władysław w 1093 r. uznał prawa do tronu swojego pierworodnego syna Zbigniewa, odsuniętego wcześniej od sukcesji przez potężnego wojewodę pod zarzutem nieprawego pochodzenia. W konsekwencji, w 1097 r. doszło do podziału kraju: Władysław Herman władać miał Mazowszem; Zbigniew - Wielkopolską i Kujawami (od śmierci ojca w 1102 r. także Mazowszem), zaś jego brat Bolesław (zwany później Krzywoustym) - Małopolską i Śląskiem. Sieciech został natomiast wygnany. W 1102 r. Bolesław Krzywousty rozpoczął walki o odzyskanie Pomorza Zachodniego. W latach 1106-07 wybuchł konflikt pomiędzy Bolesławem i Zbigniewem. Ten ostatni został pozbawiony swojej dzielnicy i wygnany z kraju. W spór między braćmi wtrącił się jednak cesarz Henryk V, który w 1109 r. pod pretekstem obrony praw wygnanego Zbigniewa najechał Polskę. (W rzeczywistości jego interwencja zbrojna stanowiła odwet za wyprawę Bolesława na Czechy w 1108 r.) w 1112 r. Zbigniew, korzystając z cesarskiego poparcia, powrócił do Polski. Wkrótce został jednak oślepiony z rozkazu brata i zmarł. W 1121 r. po wieloletnich walkach o Pomorze Zachodnie Bolesław Krzywousty zawarł z tamtejszym księciem Warcisławem układ dotyczący podporządkowania tego obszaru zwierzchnictwu Polski. W latach 1131-33 arcybiskup magdeburski Norbert, wspierany przez papieża Innocentego II, podjął próbę podporządkowania sobie polskiej organizacji kościelnej. W 1135 r. na zjeździe w Merseburgu Bolesław złożył cesarzowi Lotarowi hołd lenny z Pomorza i Rugii, w zamian za co Polska zachowała samodzielność organizacji kościelnej, potwierdzoną bullą papieża Innocentego II (1136).



Testament Bolesława Krzywoustego

W 1138 r., przed swą śmiercią, Bolesław Krzywousty wydał testament regulujący zasady następstwa tronu. Był on kompromisem, który godził jedność państwa z prawem każdego z książęcych synów do dziedziczenia ziemi. Princepsem (czyli księciem zwierzchnim, lub seniorem całej Polski) miał być każdorazowo najstarszy członek dynastii Piastów. Podstawę jego władzy stanowiła dzielnica senioralna obejmująca prawdopodobnie ziemie: krakowską, sieradzką, łęczycką, wschodnią Wielkopolskę (z Kaliszem i Gnieznem), Kujawy (z Kruszwicą) oraz kontrolę nad Pomorzem. Godność pierwszego princepsa przypadła Władysławowi, który otrzymał także (jako własną dzielnicę dziedziczną) Śląsk wraz z ziemią lubuską. Bolesław (Kędzierzawy) objął Mazowsze z częścią Kujaw, Mieszko III (Stary) - część Wielkopolski z Poznaniem, zaś Henryk - ziemię sandomierską (która najprawdopodobniej wydzielona została dla niego dopiero po śmierci Krzywoustego, nie zaś od razu w testamencie). Najmłodszy z braci, Kazimierz, pozostał bez własnej dzielnicy.



Państwo wczesnopiastowskie

W epoce wczesnopiastowskiej władza skoncentrowana była w ręku księcia, którego wspierała rada złożona z możnowładców. Książę uosabiał państwo i bezpośrednio sprawował władzę regularnie objeżdżając wraz ze swym dworem terytorium swego kraju. Publiczne uprawnienia księcia - sądownicze i gospodarcze - określa się mianem prawa książęcego. Władca był najwyższym sędzią, gwarantem miru (pokoju) w stosunku do miejsc (np. drogi publiczne, targi) lub osób (np. kupcy), dysponentem regaliów (monopole skarbowe związane z eksploatacją bogactw naturalnych lub czerpaniem dochodu z gospodarki towarowo-pieniężnej), odbiorcą świadczeń w naturze i posługach nakładanych przezeń na ogół mieszkańców kraju. Do czasów Kazimierza Odnowiciela centralne ośrodki. państwa piastowskiego mieściły się w Gnieźnie i Poznaniu, zaś w okresie panowania tego władcy zostały przeniesione do Krakowa. Najważniejszymi urzędnikami centralnymi byli palatyn-wojewoda, kanclerz oraz skarbnik. Państwo piastowskie było podzielone na prowincje - na czele z namiestnikami - te zaś na okręgi grodowe zwane z czasem kasztelaniami. Kasztelanom podlegały sprawy wojskowe, sądowe i skarbowe na ich terytorium. Siły zbrojne składały się ze stałej kilkutysięcznej konnej drużyny utrzymywanej przez władców, wojów - zobowiązanych do służby na wezwanie księcia, oraz pospolitego ruszenia wszystkich wolnych poddanych. Od płowy XI w. drużynę książęcą zaczęło zastępować posiadające ziemię rycerstwo. Społeczeństwo epoki wczesnopiastowskiej miało charakter hierarchiczny. Na szczycie drabiny społecznej znajdowało się możnowładztwo wywodzące się ze starszyzny plemiennej i ludzi "nowych", dobieranych przez panującego. Możni posiadali rozległe majątki (hodowla koni i bydła), ponadto stopniowo przejmowali część świadczeń, składanych przez ludność z tytułu prawa książęcego. Dysponowali oni także własnymi drużynami. Trzon społeczeństwa stanowiła wolna ludność chłopska, zobowiązana dziedzicznie do posług i danin na rzecz państwa, a także - od XI w. - na rzecz Kościoła (dziesięcina). Chłopi ci byli poddanymi państwa, posiadali dziedziczną własność ziemi. Część ludności wiejskiej - wojowie - była zobowiązana do służby wojskowej. Poddaństwo chłopów pojawiło się dopiero wraz z rozwojem wielkiej własności kościelnej. Na dole drabiny społecznej znajdowali się niewolni. Zaczątkiem organizacji kościelnej na ziemiach polskich było biskupstwo misyjne, zaś później (od 1000 r.) arcybiskupstwo gnieźnieńskie. W czasie kryzysu państwa piastowskiego w latach trzydziestych XI w. nastąpił rozpad organizacji kościelnej. Dopiero ok. 1075 r. nastąpiło odnowienie metropolii w Gnieźnie i dotychczasowych biskupstw oraz utworzenie dodatkowego biskupstwa w Płocku. Od 1124 r. istniało we Włocławku biskupstwo kujawskie (pierwotnie być może w Kruszwicy), lubuskie w Lubuszu, zaś od 1140 r. - zachodniopomorskie w Wolinie (przed 1176 r. - w Kamieniu). Od drugiej połowy XI w. tworzone były kapituły katedralne i powstawała sieć parafii. Od czasów Bolesława Chrobrego zakładane były też coraz liczniejsze placówki zakonu benedyktynów. Podstawą utrzymania Kościoła była początkowo część dochodów księcia i świadczenia ludności; od połowy XI w. instytucje kościelne otrzymywały od władców i możnych także rozległe nadania ziemskie. Od ok. 990 r. książęta polscy płacili papiestwu świętopietrze (denar św. Piotra) z tytułu opieki papieskiej nad Polską. Od połowy XI w. danina ta obciążała poszczególne gospodarstwa (domy). Przyjęcie chrztu umożliwiło recepcję w Polsce kultury łacińskiej. Rozwijała się ona głownie w kręgu dworskim i kościelnym. W stolicach arcybiskupich tworzone były księgozbiory i zakładane szkoły katedralne. Piśmiennictwo tamtych czasów reprezentowała przez historiografa (roczniki, kronika tzw. Galla Anonima) oraz hagiografia (m.in. żywoty św. Wojciecha). Wśród obiektów architektury kamiennej przedromańskiej i (od połowy XI w.) romańskiej wyróżniają się podłużne pałace połączone z kaplicami (druga połowa X i pierwsza ćwierć XI w.), budowane w głównych grodach państwa (np. Ostrów Lednicki, Giecz, Przemyśl) oraz katedry w formie trójnawowych bazylik (Gniezno, Poznań), czasem z transeptem (Kraków).



Rozbicie dzielnicowe (1138-1320)

Po śmierci Bolesława Krzywoustego pierwszym princepsem został Władysław II (1138-46). Prowadził on w latach 1141-46 walkę z juniorami, w wyniku której pokonany musiał zbiec z kraju i . umarł na wygnaniu (1159). Po jego wypędzeniu rządy objął Bolesław IV Kędzierzawy (1146-73). Za jego panowania na Polskę wyprawił się cesarz Fryderyk I Barbarossa, do którego o pomoc w odzyskaniu tronu zwrócił się Władysław II. W 1157 r. Bolesław IV zmuszony został złożyć pod Krzyszkowem Fryderykowi hołd lenny, zaś w latach 1163-73 zwrócił synom Władysława II - Bolesławowi Wysokiemu i Mieszkowi Plątonogiemu - dzielnice śląskie. Bolesław wspierał niemiecką krucjatę przeciw Słowianom połabskim, sam podjął też w 1166 r. wyprawę przeciwko Prusom, w trakcie której zginął jego brat Henryk Sandomierski. Kolejnym princepsem był Mieszko III Stary (1173-77). Podejmowane przez niego próby odbudowy autorytetu monarszego wywołały w 1177 r. bunt możnowładców. Książę musiał uchodzić do Wielkopolski, swojej dzielnicy dziedzicznej, gdzie wystąpił przeciwko niemu jego syn Odon. Po wypędzeniu z Krakowa Mieszka Starego, władzę objął Kazimierz II Sprawiedliwy (1177-94). Powołanie go na stolec dzielnicy senioralnej stanowiło złamanie zasady senioratu. Na zjeździe książąt i dostojników kościelnych w Łęczycy w 1180 r. Kazimierz zrzekł się praw do nieruchomości po zmarłych biskupach i opatach (ius spolii). Książę ten prowadził aktywną politykę wobec Rusi [XLIII 81] i Jaćwingów. W 1191 r. złamał bunt możnych krakowskich, którzy otworzyli Kraków przed Mieszkiem III. W latach 1194-98 na tronie krakowskim zasiadał Leszek Biały, syn Kazimierza II. Po jego śmierci w 1198 r. Mieszko Stary po raz trzeci opanował Kraków i po raz trzeci nie udało mu się tam utrzymać. Czwartą i ostatnią próbę zajęcia stolicy podjął on w 1202 r. Wraz z jego śmiercią upadła zasada senioratu. W Krakowie przejściowo panował syn Mieszka III, Władysław Laskonogi, zaś później na tron powrócił Leszek Biały (1202-27). Książę ten zabiegał o poparcie Kościoła, obdarzając go przywilejami i uwalniając tym samym od zależności od państwa. Sam także oddał się pod opiekę papieża (1207). Kontynuuje aktywną politykę wobec Rusi; wraz ze swym bratem Konradem księciem mazowieckim, pokonał w 1205 w bitwie pod Zawichostem księcia halickiego Romana. Leszek Biały wspierał też misję pruską (1212), starając się u papieża o zwolnienie z krucjat do Ziemi Świętej w zamian za udział w wyprawie przeciw Prusom. W 1223 r. stanął też na czele takiej ogólnopolskiej ekspedycji. Przełomowym wydarzeniem, gdy idzie o sytuację na północno-wschodniej rubieży piastowskiej Polski, były jednak nie wyprawy przeciw Prusom, lecz osadzenie w 1226 r. przez księcia mazowieckiego Konrada Zakonu Krzyżackiego w ziemi chełmińskiej. W 1227 r. Leszek Biały został zamordowany w Gąsawie. Jego śmierć spowodowała ostateczny zanik zasady pryncypatu. W tym samym roku spod zależności od władców krakowskich wyswobodzili się książęta wschodniopomorscy. W 1228 r. książę mazowiecki Konrad - brat Leszka Białego - opanował Kraków. Jednocześnie książę wielkopolski Władysław Laskonogi - syn Mieszka III - na zjeździe w Cieni ustalił z możnymi małopolskimi warunki objęcia przezeń tronu w Krakowie. Po opanowaniu Krakowa odstąpił on jednak miasto księciu śląskiemu Henrykowi I Brodatemu, który w latach 1233-34 prowadził wyprawy do Wielkopolski przeciw Władysławowi Odonicowi - wnukowi Mieszka III - i opanował część tej dzielnicy. W ten sposób Henryk Brodaty zyskał podstawę do wysiłków na rzecz zjednoczenia Polski. Prawdopodobnie zamierzał on koronować na króla swego syna, panującego w latach 1238-41 Henryka Pobożnego, który władał Śląskiem, Małopolską i większością Wielkopolski. Plany te zniweczył jednak w 1241 r. najazd Tatarów na Polskę. Próbując powstrzymać ich pochód w bitwie pod Legnicą zginął książę Henryk Pobożny, a jego państwo uległo rozpadowi. Synowie Odonica odzyskali część Wielkopolski, Konrad mazowiecki opanował Kraków (do 1243), zaś Śląsk rozpadł się na dzielnice: wrocławską, legnicką i głogowską (1249). Lata 1243-79 to rządy księcia krakowskiego i sandomierskiego Bolesława V Wstydliwego, syna Leszka Białego. Usunął on z dzielnicy krakowskiej w 1243 r. po bitwie pod Suchodołem Konrada mazowieckiego. Nie wykazywał jednak ogólnopolskich ambicji politycznych i swoje rządy ograniczył do Małopolski. Tu udało mu się złamać potęgę urzędu wojewody krakowskiego (1244). Odtąd na czoło małopolskiej (a po zjednoczeniu kraju ogólnopolskiej) hierarchii dostojników świeckich wysunął się kasztelan krakowski. Wyrazem wzrastającej roli Małopolski wśród księstw piastowskich był wybór w 1253 r. Krakowa na miejsce kanonizacji św. Stanisława. Bolesław Wstydliwy popierał rozwój miast (lokacja Krakowa na prawie magdeburskim, 1257), zaś w polityce zagranicznej zwracał się przeciw Jaćwingom (wyprawa w 1264). Wspierał nieudaną próbę zorganizowania w Łukowie biskupstwa z zadaniami misyjnymi. Prowadził też aktywną politykę wobec Węgier i od 1273 r. - względem Czech. Za panowania Bolesława Wstydliwego (ok. 1250) odpadła od Polski ziemia lubuska zajęta przez Brandenburgię. W latach 1279-88 Krakowem władał książę sieradzki Leszek Czarny, syn księcia kujawskiego Kazimierza. Prowadził on liczne, zwycięskie kampanie wojenne przeciw sąsiadom: w 1280 r. pokonał w bitwie pod Goślicami księcia przemysko-halickiego Lwa Daniłowicza, w 1282 r. zwyciężył Jaćwingów, zaś rok później rozbił Litwinów w bitwie pod Rowinami. W latach 1287-88 Leszek Czarny bronił też skutecznie przed Tatarami Krakowa i Sandomierza dzięki właśnie wzniesionym murom obronnym. W polityce wewnętrznej książę wszedł natomiast w konflikt z biskupem krakowskim Pawłem (1280-81) oraz z możnowładcami krakowskimi, których pokonał w 1285 r. W bitwie pod Bogucicami. Szukając wsparcia dla swej władzy, Leszek Czarny popierał rozwój miast.



Próby zjednoczenia ziem polskich

Panujący w latach 1279-96 książę wielkopolski Przemysł II (syn Przemysła I) w 1282 r. zawarł układ w Kępnie z księciem gdańskim Mściwojem II (1282), który wyznaczył go swoim następcą. W 1290 r. Przemysłowi II udało się natomiast zająć Kraków jako spadek po księciu wrocławskim Henryku IV Probusie. W Sandomierzu utrzymał się jednak książę brzesko-kujawski Władysław Łokietek, brat Leszka Czarnego. W tym samym czasie pretensje do korony polskiej zgłaszał król Czech Wacław II. Wobec jego zdecydowanej przewagi, Przemysł II musiał opuścić Kraków i zrzec się do niego praw na rzecz rywala. Wykorzystując tę sytuację Małopolskę opanował wówczas Władysław Łokietek, co stało się w 1291 r. przyczyną wybuchu wojny pomiędzy nim a Wacławem. Pokonany Łokietek zrzekł się wszelkich praw do ziemi krakowskiej i sandomierskiej oraz złożył królowi czeskiemu hołd z księstw sieradzkiego i brzesko-kujawskiego. Po śmierci księcia gdańskiego Mściwoja II w 1295 r. książę Przemysł II przyłączył do Wielkopolski Pomorze Gdańskie. W tym samym roku arcybiskup Jakub Świnka koronował go w Gnieźnie na króla Polski. W 1296 r. Przemysł II został jednak zamordowany w Rogoźnie z inspiracji margrabiów brandenburskich. Po śmierci Przemysła II, należącą do niego Wielkopolskę objął Władysław Łokietek, który sprawował w niej rządy w latach 1296-1300. Rywalizowali z nim o tę prowincję książę głogowski Henryk III oraz król czeski Wacław II. Ostatniemu z nich udało się ostatecznie opanować ją zbrojnie i zmusić Łokietka do opuszczenia kraju. W 1300 r. arcybiskup Jakub Świnka koronował Wacława II na króla Polski. Władysław Łokietek nie dał jednak za wygraną i w 1304 r. powrócił z wygnania i z pomocą Węgier opanował ziemię sandomierską (1305). W dalszej walce o zjednoczenie ziem polskich pomógł mu przypadek. W 1305 r. umarł nagle Wacław II, a jego syn Wacław III, który został po nim królem Czech i Polski został zamordowany (1306). Łokietek wykorzystując tę sytuacją zdobył Kraków i zajął Pomorze Gdańskie (1306). Nie udało mu się jednak opanować Wielkopolski, gdzie w latach 1306-14 panował książę głogowski Henryk III i jego synowie. W 1308 r. Władysław Łokietek utracił też Pomorze Gdańskie, które po przejściu na krótko w ręce margrabiów brandenburskich opanowali Krzyżacy. Także w Małopolsce jego położenie stawało się trudne. W latach 1307-11 książę toczył spór z biskupem krakowskim Janem Muskatą, zaś w latach 1311-12 zbuntowali się przeciw niemu mieszczanie krakowscy pod wodzą wójta Alberta. Po opanowaniu sytuacji w Małopolsce w 1314 r. Łokietek odzyskał Wielkopolskę. W 1320 r. W katedrze krakowskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Wydarzenie to zamyka okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski.



Prawo i ustrój w okresie rozbicia dzielnicowego

Testament Bolesława Krzywoustego (1138) zapoczątkował trwające ok. 200 lat rozbicie dzielnicowe. Początkowo książę zwierzchni (princeps) sprawował władzę nad całym krajem. Kierował on polityką zagraniczną, dowodził wojskiem, wyznaczał biskupów, bił monetę. Ten stan rzeczy utrzymał się do końca XII w., kiedy to nastąpił upadek zasady pryncypatu i senioratu. Próby jego restytucji w pierwszej połowie XIII w. zakończyły się niepowodzeniem. Poszczególne dzielnice stopniowo przekształcały się w osobne państwa, ulegając dalszym podziałom. Panujący w nich książęta przejmowali zaś kompetencje princepsa. Ustrój prawa książęcego uległ rozkładowi w wyniku wzrostu znaczenia możnych skupionych w radzie książęcej oraz rozwoju, zwłaszcza w XIII w., immunitetu (zwolnienie instytucji kościelnych, a także majątków możnych i rycerzy od ciężarów prawa oraz sądownictwa książęcego). Wraz z rozbiciem dzielnicowym zanikły urzędy centralne. Ich miejsce zajęły natomiast dzielnicowe struktury urzędnicze na czele z wojewodami (lub komornikami) i kanclerzami. Wprowadzenie immunitetu przyczyniło się w ciągu XIII w. do rozkładu systemu kasztelańskiego. Istotne zmiany, gdy idzie o ustrój i struktury władzy, przyniosły lata panowania Wacława II. W poszczególnych prowincjach ustanowił on bowiem starostów, których powoływał i odwoływał wedle swego uznania. Dalej jednak funkcjonowały urzędy dzielnicowe. W pierwszej ćwierci XIII w. pojawiło się na Śląsku prawo osadnicze, określane mianem prawa niemieckiego (ius teutonicum) i stąd rozszerzyło się na pozostałe dzielnice Polski. Obejmowało ono zespół swobód osadniczych (dziedziczne i zbywalne posiadanie ziemi na ustalonych warunkach, wolność osobistą, własne sądownictwo) oraz zwyczaje prawne, którymi posługiwali się niemieccy koloniści. Prawem tym obejmowana była stopniowo także ludność polska, co sprzyjało kształtowaniu się stanowej struktury społecznej - własne prawo zyskiwali mieszczanie, a częściowo także chłopi. W ciągu XIII w. powstał zbiór norm składających się na najbardziej rozpowszechnioną w Polsce odmianę prawa niemieckiego - prawo magdeburskie. Rycerze (szlachta) posługiwali się natomiast prawem ziemskim. Dzięki prawu niemieckiemu w Polsce pojawiło się miasto w sensie prawnym. W okresie rozdrobnienia dzielnicowego na ziemiach polskich nastąpiły istotne zmiany społeczne. W ciągu XIII w. Z dawnego możnowładztwa i części wojów, awansujących w strukturach władzy księstw dzielnicowych, zaczął wykształcać się stan rycerski - szlachta. Jego wyróżnikiem było prawo rycerskie (ius militare - uprawnienia osobiste i rzeczowe) oraz herby rodowe. W Polsce nie doszło natomiast w zasadzie do recepcji prawa lennego. Fala lokacji miast na prawie niemieckim od początku XIII w. przyczyniła się do wykształcenia stanu mieszczańskiego. Ludność miast była zróżnicowana majątkowo. Elitę stanowił tzw. patrycjat, czyli kupcy i najbogatsi rzemieślnicy. Do około połowy XIII w. właściciele miast (lokujący je książęta, Kościół) sprawowali ścisłą kontrolę nad organami miejskimi - wójtem lub sołtysem i ławnikami. Dopiero powstanie rad miejskich i wykup przez miasto wójtostw zakończy proces formowania autonomii miejskiej. W drugiej połowie XIII w. miasta odgrywały już dużą rolę polityczną. Kres ich potędze położył na początku XIV w. Władysław Łokietek, który w swą polityce oparł przede wszystkim na rycerstwie. W ciągu XIII w. ukształtował się też jednolity stan chłopski. Zanikowi uległy chłopskie prawa grupowe związane z prawem książęcym. Chłop użytkował ziemię, na której był osadzony, za co płaci czynsz. Obciążony był też dziesięciną na rzecz Kościoła i pewnymi świadczeniami na rzecz państwa. Miał on prawo wychodu (opuszczenia swej wsi) i podlegał sądom sołtysa. Sołtysi, którzy stanowili elitę ludności wiejskiej, swoją pozycją zbliżali się do szlachty. Odrębny stan, rządzący się prawem kościelnym tworzyło duchowieństwo. W okresie dzielnicowym nastąpiła polonizacja jego wyższej hierarchii. Dzięki osłabieniu władzy książęcej Kościół uniezależnił się od władzy państwowej zgodnie z duchem reformy gregoriańskiej, której orędownikami byli w Polsce arcybiskup Henryk Kietlicz, biskup krakowski Pełka, biskup wrocławski Tomasz II. Episkopat otrzymywał od książąt liczne przywileje (Łęczyca - 1180, Borzykowa - 1210, Wolbórz - 1215) gwarantujące kanoniczny wybór biskupów, rezygnację państwa z majątku ruchomego po zmarłym biskupie, wyłączenie duchownych spod sądownictwa świeckiego. Mimo podziału państwa zachowana została jednolita organizacja kościelna z metropolią w Gnieźnie. W XIII w. nastąpiła rozbudowa administracji kościelnej. Diecezje podzielono na archidiakonaty, a te na dekanaty. Jednocześnie zagęściła się sieć parafialna. Książęta i możni fundowali klasztory nowych zakonów: od pierwszej połowy XII w. cystersów i premonstransów, zaś od początku XIII w. - franciszkanów i dominikanów. Rozwijał się kult patronów polskich - dawny, św. Wojciecha i nowe: św. Stanisława (kanonizacja 1253) i św. Jadwigi (kanonizacja 1267). W okresie rozdrobnienia dzielnicowego rozwinęła się na ziemiach polskich kultura i sztuka. Ośrodkami kultury były dwory książąt, możnych i biskupów oraz klasztory. Powiększanie się grona osób korzystających z dóbr kultury stało się możliwe dzięki rosnącej roli pisma. W drugiej ćwierci XIII w. Z dworskiego skryptorium wyodrębniła się kancelaria książęca; podobnie usamodzielniły się kancelarie biskupie. Obok szkół katedralnych istniały już szkoły parafialne, szczególnie w miastach. Na studia wyjeżdżano natomiast do ośrodków zagr. Dwory książęce, a w ślad za nimi możnowładcze, stały się ośrodkami kultury rycerskiej. Na dworach biskupich, zaopatrzonych w księgozbiory, skupiali się zaś znawcy teologii i prawa kanonicznego. Dwory biskupie i klasztory posiadały skryptoria, w których kopiowano księgi. W tym czasie powstały kroniki (Kronika polska Wincentego Kadłubka, Kronika Wielkopolska), liczne roczniki, hagiografie (żywoty św. Stanisława), dzieje założenia i uposażenia klasztorów (Księga Henrykowska) oraz pieśń religijna (Bogurodzica). W architekturze romańskiej w XII w. kontynuowano nurt tradycyjny (kolegiata w Tumie pod Łęczycą), obok tego rozwijano nurt związany z kręgiem reformy benedyktyńskiej (kolegiata w Kruszwicy, kościół norbertanek w Strzelnie). Niezwykle wysoki poziom reprezentowała w XII w. W Polsce rzeźba romańska (portale, tympanony fundacyjne, kolumny strzelneńskie, Drzwi gnieźnieńskie z brązu). W architekturze romańskiej pierwszej połowy XIII w. na czoło wysunęły się klasztory cystersów. Gotyckie formy architektoniczne pojawiły się najwcześniej na Śląsku - w trzeciej ćwierci XIII w. (Wrocław, Trzebnica).



Polska ostatnich Piastów

W 1320 r, w chwili koronacji Władysława Łokietka, poza granicami jego królestwa znajdowały się jeszcze: Mazowsze, Śląsk, Pomorze Zachodnie i północne Kujawy, gdzie nadal trwało rozbicie dzielnicowe, oraz Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska, część zachodniej Wielkopolski i ziemia lubuska, które znajdowały się w rękach krzyżackich lub brandenburskich. Konflikt z Krzyżakami Łokietek próbował rozwiązać środkami dyplomatycznymi. W latach 1320-21 w Inowrocławiu toczył się proces polsko-krzyżacki o Pomorze Gdańskie. Zakon przegrał go i został skazany na zwrot Pomorza i wypłatę odszkodowania. Krzyżacy zignorowali jednak ten wyrok i złożyli apelację do kurii rzymskiej. Władysław Łokietek zrozumiał, że utraconą prowincję będzie mógł odzyskać jedynie zbrojnie. Chcąc wzmocnić pozycję Polski na arenie międzynarodowej król w 1320 r. zawiązał sojusz z Węgrami, wydając za mąż swą córkę Elżbietę za tamtejszego króla Karola Roberta. W roku 1325 Łokietek zawarł także przymierze z wielkim księciem litewskim Gedyminem, żeniąc z jego córką Anną Aldoną swego syna Kazimierza. Głównym przeciwnikiem Polski (poza Krzyżakami) był natomiast wówczas król czeski Jan Luksemburski. W 1327 r., jako zięć Wacława II zgłosił on pretensje do tronu polskiego i przyjął hołd lenny od książąt śląskich, co spowodowało utratę Śląska przez Polskę na rzecz Czech. W latach 1329-32 Władysław Łokietek prowadził wojnę z zakonem krzyżackim, wspieranym przez Jana Luksemburskiego. Krzyżacy zdobyli wówczas Kujawy i opanowali ziemię dobrzyńską (1332). W 1333 r., po śmierci Władysława Łokietka, tron polski objął jego syn Kazimierz (zwany później Wielkim), który panował do 1370 r. Dążył on do rozwiązania konfliktu z Czechami i Krzyżakami na drodze dyplomatycznej. W 1335 r. odbył on zjazd w Wyszehradzie z Janem Luksemburskim, na którym, w zamian za odszkodowanie, ten ostatni zrzekł się pretensji do korony polskiej. Kazimierz przyobiecał też wówczas uznać czeskie zwierzchnictwo nad Śląskiem. Rozstrzygnięcie sporu z Krzyżakami powierzono natomiast sadowi rozjemczemu (1335), w którego skład weszli Jan Luksemburski i król Węgier Karol Robert. Ponieważ zadecydowali oni, iż Krzyżacy mają zwrócić jedynie Kujawy i ziemię dobrzyńską, Polska odwołała się do papieża. W związku z tym faktem, w latach 1338-39 pod przewodnictwem nuncjusza papieskiego odbył się w Warszawie kolejny sąd. Wydany przez niego wyrok nakazywał Krzyżakom zwrot wszystkich zabranych Polsce ziem oraz wypłatę odszkodowania. Po apelacji zakonu papież zawiesił jednak wykonanie tego wyroku. W 1339 r. na drugim zjeździe w Wyszehradzie Kazimierz zawarł układ sojuszniczy z Węgrami. W zamian za pomoc z ich strony, zobowiązał się, że, w wypadku jego śmierci bez męskiego potomka, tron polski przypadnie Karolowi Robertowi lub jego synom. Sojusz z Węgrami ułatwił Polsce ekspansję na Ruś Halicką, która rozpoczęła się po 1340 r. Do 1366 r. Kazimierz zdobył panowanie nad całym księstwem Halicko-Włodzimierskim. Sprzyjało temu zawarcie w 1343 r. W Kaliszu pokoju z Krzyżakami, którzy oddali Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, podczas gdy Kazimierz zrzekł się Pomorza Gdańskiego. Mimo tych ustępstw, król usiłował jednak odzyskać Pomorze Zachodnie. W tym celu w 1343 r. zawarł sojusz z księciem słupskim Bogusławem V i wydał zań swą córkę Elżbietę. Kwestia Śląska została natomiast uregulowana w 1348 r. na niekorzyść Polski postanowieniami pokoju w Namysłowie. Kazimierz Wielki uznał akt inkorporacji księstw śląskich do Czech wydany przez Karola IV, syna i następcę Jana Luksemburskiego. W 1351 r. Kazimierz odnotował sukces, ponieważ książęta mazowieccy uznali się jego lennikami. Wobec braku męskiego potomka, najbardziej palącą kwestią stała się jednak dla Kazimierza sprawa następstwa tronu. W 1355 r. zawarł on w Budzie nowy układ z królem Węgier Ludwikiem, synem Karola Roberta. Sukcesję Andegawenów uznała wówczas szlachta polska, w zamian za co Ludwik wystawił przywilej, w którym zrzekł się pobierania od niej nadzwyczajnych podatków i zobowiązał się pokrywać straty poniesione przez nią w trakcie wypraw wojennych poza granicami kraju. Wyznacznikiem wzrastającego prestiżu międzynarodowego Polski był zjazd królów i książąt z Europy Środkowej i Południowej zorganizowany przez Kazimierza Wielkiego w Krakowie, poświęcony głównie projektom krucjaty przeciw Turkom. W 1368 r. Kazimierz Wielki adoptował swojego wnuka Kaźka, syna ks. słupskiego Bogusława V i Elżbiety. Stanowiło to ukoronowanie jego pomorskiej polityki i było próbą rozwiązania kwestii sukcesji tronu polskiego po Ludwiku Andegaweńskim, również pozbawionym męskiego potomka. Król w testamencie zapisał Kaźkowi ziemie Piastów kujawskich oraz świeżo (1368) odzyskaną od Brandenburgii wschodnią część Nowej Marchii. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. Kaźko nie wysunął jednak pretensji do tronu polskiego.



Rządy Andegawenów i panowanie Władysława Jagiełły

Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r., zgodnie z wcześniejszymi układami z Węgrami z 1339 i 1355 r., tron polski objął Ludwik Węgierski. W 1374 r. wydał on w Koszycach przywilej dla szlachty polskiej, zgodnie z którym w zamian za uznanie praw córek Ludwika do tronu polskiego majątki szlacheckie zwolnione zostały od obciążeń na rzecz państwa, z wyjątkiem poradlnego (danina od gospodarstwa) w wysokości 2 groszy z łanu kmiecego rocznie. Król przyrzekł też nadawać urzędy ziemskie szlachcie z tej ziemi, w której wakuje dany urząd. Szlachta zobowiązana była odtąd do nieodpłatnej służby wojskowej tylko w granicach państwa. Za straty poniesione poza nimi miało być wypłacane jej odszkodowanie. W 1381 r. Ludwik wydał przywilej dla duchowieństwa. Odtąd także powinności podatkowe tego stanu zostały ograniczone do poradlnego w wysokości 2, a w przypadku klasztorów - 4 groszy z łanu chłopskiego rocznie. Po śmierci Ludwika w 1382 r. rozpoczęło się Polsce trwające dwa lata bezkrólewie. Szlachta odrzuciła bowiem kandydaturę córki zmarłego króla Marii. Na zjeździe stanów w Radomsku (1382) zgodzono się jednak na objęcie tronu przez młodszą córkę Ludwika, Jadwigę. Panowała ona w latach 1384-86 jako król Polski (a więc suwerenny władca, nie zaś tylko małżonka monarchy, jak w przypadku innych królowych). Możni małopolscy uniemożliwili zawarcie przez Jadwigę małżeństwa z Wilhelmem Habsburgiem (1385) i na męża wybrali jej wielkiego księcia Litwy Jagiełłę. W 1385 r. został zawarty układ polsko-litewski w Krewie. Na jego mocy, w zamian za małżeństwo z Jadwigą i tron polski Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest wraz z całą Litwą, przyłączyć swój kraj do Polski (użyto łacińskiego terminu applicare, który można odczytywać zarówno jako połączyć jak i wcielić), odzyskać ziemie przez Polskę utracone oraz potwierdzić przywileje szlachty. Postanowienia te zatwierdził rok później (1386) zjazd szlachty w Lublinie. Po chrzcie w Krakowie, w czasie którego książę przyjął imię Władysław, odbył się jego ślub z Jadwigą i koronacja na króla Polski. Jagiełło potwierdził też przywileje szlachty polskiej. Po objęciu tronu polskiego, na którym zasiadał do 1434 r., Władysław Jagiełło rozpoczął chrystianizację Litwy, opierając się na duchowieństwie polskim. W Wilnie utworzone zostało biskupstwo podległe metropolii w Gnieźnie. W latach 1390-95 miał miejsce konflikt między Jagiełłą, a jego stryjecznym bratem Witoldem. Ten ostatni, niezadowolony z pozycji księcia dzielnicowego, jaką została mu narzucona w wyniku unii, a także z relacji pomiędzy Polską a Litwą ustalonej w Krewie, w 1391 r. zawarł skierowane przeciw Jagielle przymierze z Krzyżakami. Aby temu przeciwdziałać Jagiełło zdecydował się na pewne ustępstwa względem Witolda. Ugoda w Ostrowie Lubelskim, jaką zawarli w 1392 r. stanowiła, iż Witold zostanie namiestnikiem w Wielkim Księstwie Litewskim, zaś Litwa zachowa odrębność od Polski (władca zwierzchni miał być wspólny dla obu państw). Witold nie zrezygnował jednak z pełnej suwerenności Litwy. Prowadził też samodzielnie ekspansję na Rusi. Od 1396 r. ponownie współpracował z Krzyżakami, zawierając z nimi w 1399 r. układ na wyspie Salin na Niemnie, mocą którego Zakon otrzymał Żmudź. Chociaż bojarzy litewscy obwołali Witolda suwerennym władcą, wojna z Tatarami i klęska jego wojsk nad Worsklą zmusiła go do odnowienia w 1401 r. W Wilnie i Radomiu unii polsko-litewskiej. Litwa miała być odtąd samodzielnym państwem z dożywotnio panującym wielkim księciem Witoldem, pozostającym jednak pod zwierzchnią władzą Jagiełły. Gdy na Żmudzi wybuchło powstanie przeciw Krzyżakom; pretensje do tronu wielkoksiążęcego zgłosił najmłodszy brat Jagiełły - Świdrygiełło, który nawiązał współpracę z zakonem. Konflikt o władzę zakończył w 1404 r. pokój w Racążu pomiędzy Polską i Litwą a Krzyżakami, w którym zostały potwierdzone warunki traktatów kaliskiego (1343) i salińskiego (1398). Świdrygiełło powrócił do Wilna. W 1409 r. wybuchło na Żmudzi kolejne powstanie, zaś Krzyżacy najechali ziemię dobrzyńską. Wydarzenia te rozpoczęły Wielka wojna Polski i Litwy z Krzyżakami, trwającą w latach 1409-11. Sojusznikiem zakonu był w niej cesarz Zygmunt Luksemburski, który nie udzielił mu jednak bezpośredniej pomocy militarnej. W 1410 r. pod Grunwaldem, w konfrontacji z połączonymi siłami polsko-litewskimi, Krzyżacy ponieśli druzgocącą klęskę. (W bitwie tej poległ wielki mistrz i ogromna większość starszyzny zakonnej.) Polakom nie udało się jednak w pełni wykorzystać zwycięstwa, a przede wszystkim zdobyć krzyżackiej stolicy - Malborka. Po jeszcze jednej zwycięskiej dla Polski bitwie pod Koronowem, w 1411 r. został zawarty pokój w Toruniu. Litwa odzyskała Żmudź na czas życia Witolda i Jagiełły, zaś Polska zachowała ziemię dobrzyńską. W 1413 r. W Horodle zwarta została kolejna unia polsko-litewska, która potwierdzała samodzielność Litwy. Stanowiła ona także, iż wybór wielkiego księcia po śmierci Witolda odbędzie się w porozumieniu z Polakami, wybór króla polskiego zaś - w porozumieniu z Litwinami. Bojarzy litewscy zostali ponadto dopuszczeni do herbów i prerogatyw szlachty koronnej. Mimo zwartego w Toruniu pokoju, konflikt polsko-krzyżacki trwał nadal. Obradujący w latach 1414-18 sobór w Konstancji próbował bez powodzenia ów spór rozstrzygnąć. Z kolei wyrok Zygmunta Luksemburskiego ogłoszony we Wrocławiu (1420) przysądzał zakonowi Żmudź po śmierci Witolda i Jagiełły. Po kolejnych akcjach zbrojnych Polski (1419, 1420, 1422) przeciw zakonowi w 1422 r. został zawarty nad jeziorem Melno pokój polsko-krzyżacki. Krzyżacy zrzekli się w nim pretensji do Litwy, Polska przejęła natomiast drobne posiadłości krzyżackie na Kujawach. W czasie działań zbrojnych w 1422 r. miało miejsce istotne wydarzenie wewnątrzpolityczne. Szlachta zebrana na wojnę z zakonem w obozie pod Czerwińskiem wymusiła bowiem na Jagielle przywilej: konfiskata majątku szlacheckiego była odtąd niedopuszczalna bez wyroku sądowego. Rok później król ogłosił statut warecki, który rozszerzał uprawnienia szlachty w stosunku do miast (dawał wojewodom prawo do ustalania maksymalnych cen na produkty rzemieślnicze). W 1430 r. Jagiełło wystawił w Jedlni kolejny przywilej dla szlachty. W zamian za uznanie praw jego synów do tronu polskiego, zapewniona została jej nietykalność osobista (neminem captivabimus nisi iure victum). W tym samym roku zmarł Witold. Jagiełło powierzył tron wielkoksiążęcy swemu bratu Świdrygielle. Ten jednak, dążąc do suwerenności Litwy, sprzymierzył się z Krzyżakami. Przeciw Świdrygielle wystąpił natomiast Zygmunt Kiejstutowicz, brat Witolda (1432). W 1432 r. miała miejsce kolejna unia polsko-litewska w Grodnie. Dożywotnią władzę na Litwie objął Zygmunt, zaś po jego śmierci księstwo miało zostać inkorporowane do Korony. Polacy udzielili wsparcia Zygmuntowi i zaatakowali państwo zakonne (1433). Pokój z Krzyżakami został podpisany w Brześciu Kujawskim już za panowania syna Jagiełły, Władysława III Jagiellończyka (1434-44).



Polska i Litwa w epoce jagiellońskiej

W okresie panowania Władysława III Jagiellończyka (1434-44) faktyczne rządy w państwie sprawowała grupa możnych z biskupem krakowskim Zbigniewem Oleśnickim na czele. W 1440 r., po zamordowaniu Zygmunta Kiejstutowicza, bojarzy obwołali wielkim księciem - bez uzgodnienia ze stroną polską - młodszego syna Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka. Było to równoznaczne z zerwaniem unii polsko-litewskiej. Działania te nie spotkały się z poważniejszym przeciwdziałaniem ze strony polskiej, ponieważ w 1440 r. Władysław III Jagiellończyk wybrany został królem Węgier i poświęcił swoją uwagę przede wszystkim sprawom tego kraju. Kres jego panowaniu położyła śmierć w bitwie z Turkami pod Warną w 1444 r. W latach 1444-47 trwało w Polsce bezkrólewie. W tej sytuacji zjazd szlachty w Sieradzu w 1445 r. zaproponował Kazimierzowi Jagiellończykowi objęcie tronu polskiego. Władca ten zdecydował się uregulować wzajemny status Polski i Litwy. Zgodnie z jego koncepcją, miały to być odtąd dwa równorzędne państwa połączone osobą panującego (unia personalna) "w braterski związek". Kazimierz Jagiellończyk objął tron Polski ostatecznie w 1447 r. i panował do 1492. Najdonioślejszym wydarzeniem jego panowania w polityce zewnętrznej była wojna trzynastoletnia Polski z zakonem krzyżackim (1454-66). Doszło do niej w skutek inkorporacji Prus przez Kazimierza Jagiellończyka, dokonanej na prośbę poselstwa Związku Pruskiego (konfederacji grupującej opozycję stanową przeciw rządom zakonu krzyżackiego). Początkowo wojna ta miała przebieg dla Polski niekorzystny. Polskie pospolite ruszenie poniosło m.in. klęskę pod Chojnicami. Aby zmobilizować szlachtę do wysiłku wojennego, król wystawił w 1454 r. W Nieszawie przywilej, uznający m.in. sejmiki ziemskie za stanową reprezentację szlachecką. Szalę zwycięstwa przeważył na stronę polską dopiero wykup Malborka z rąk nie opłacanej przez zakon załogi (1457) i użycie wojsk zaciężnych. W 1462 r. Polacy zwyciężyli pod Świecinem, a rok później pokonali flotę krzyżacką w bitwie morskiej na Zalewie Wiślanym. Wojnę zakończył w 1466 r. pokój w Toruniu. Na jego mocy część Prus z Pomorzem Gdańskim i ziemią chełmińską została przyłączona do Polski jako Prusy Królewskie, resztę zaś zatrzymali Krzyżacy jako lenno Polski. W ciągu XV w. wywodzący się z prowincjonalnej Litwy Jagiellonowie stali się jedną z najpotężniejszych dynastii europejskich. W 1471 r. Władysław, syn Kazimierza Jagiellończyka objął panowanie w Czechach. O tamtejszy tron musiał jednak stoczyć wojnę z królem Węgier Maciejem Korwinem. Na mocy kończącego ją pokoju w Ołomuńcu (1479) Władysław odstąpił Maciejowi w dożywocie Morawy, Śląsk i Łużyce. Po śmierci Macieja Korwina w 1490 r. Władysław Jagiellończyk został wybrany również królem Węgier. W Polsce natomiast, po śmierci Kazimierza Jagiellończyka w 1492 r. tron objął jego drugi syn Jan I Olbracht, który panował do 1501 r. W 1496 r. wydał on statut piotrkowski, który przyznawał szlachcie wyłączny dostęp do wyższych godności kościelnych i ograniczał prawa miast i chłopów. W zamian szlachta zgodziła się opodatkować na rzecz planowanej przez króla wojny, mającej pomścić klęskę warneńską z 1444 r. Podjęta w 1497 r. wyprawa przeciw hospodarowi mołdawskiemu Stefanowi zakończyła się jednak całkowitą katastrofą w Bukowinie. (Stąd wzięło się powiedzenie "za króla Olbrachta wyginęła szlachta").



Prawo, ustrój i kultura w późnośredniowiecznej Polsce

Począwszy od czasów Kazimierza Wielkiego zaczęto używać określenia Korona Królestwa Polskiego, które odzwierciedlało przejście od państwa patrymonialnego do państwa instytucjonalnego. Korona, czyli państwo, była postrzegana jako niezależna od osoby konkretnego władcy. Unia z Litwą zawarta w 1385 r. przewidywała włączenie Wielkiego Księstwa do Korony Królestwa. Ten zamiar nie został jednak urzeczywistniony, a Litwa pozostała odrębnym państwem, połączonym z Królestwem jedynie unią personalną. Natomiast w 1454 inkorporowana została do Korony część Prus (Prusy Królewskie), jednak z zachowaniem swej odrębności ustrojowej. Wraz z wymarciem dynastii Piastów tron polski z dziedzicznego stał się de facto elekcyjnym. Gospodarczą podstawą władzy królewskiej były wówczas głównie regale solne i domena ziemska. W czasach pierwszych Jagiellonów znaczna część tej domeny została jednak zastawiona możnowładcom w zamian za pożyczki. W zarządzaniu państwem obok króla coraz większą rolę odgrywała powołana przez niego rada królewska, w której skład wchodzili wysocy dostojnicy. Obok niej od pierwszej połowy XV w. istniały różnego rodzaju zjazdy stanu szlacheckiego - ogólnopaństwowe, prowincjonalne i ziemskie (sejmiki). W końcu XV w. Z rady wykształciła się wyższa izba parlamentu (sejmu) - senat. Izba niższa - poselska - składała się natomiast z delegatów szlacheckich wybieranych na sejmikach. Do najwyższych urzędników państwowych należeli w późnośredniowiecznej Polsce m.in.: kanclerz i podkanclerzy Królestwa, podskarbi koronny, podskarbi nadworny oraz marszałek dworu. Podstawę administracji centralnej stanowili zaś starostowie. W drugiej połowie XV w. urząd ten upodobnił się jednak do urzędów ziemskich (wywodzących się z epoki dzielnicowej), przez co starosta stał się reprezentantem lokalnej szlachty. Około połowy XIV w. Kazimierz Wielki przeprowadził kodyfikację prawa ziemskiego. Opracowane zostały jego dwie redakcje - dla Małopolski i Wielkopolski. W Polsce używano wówczas także Weichbildu magdeburskiego - czyli kodyfikacji prawa miejskiego z XIII-XIV w. Ogromną rolę w rozwoju prawa niemieckiego w Polsce odegrało orzecznictwo instancji odwoławczych, powołanych przez Kazimierza Wielkiego - wyższego sądu prawa niemieckiego oraz sądu sześciu miast. Schyłek średniowiecza przyniósł w Polsce istotne przeobrażenia społeczne. Na przestrzeni XIV-XV w. szlachta stała się stanem dominującym. Utrwaliła się przy tym zasada, że do stanu szlacheckiego można było wejść jedynie przez urodzenie. Szlachta była zróżnicowana ekonomicznie (możnowładztwo, szlachta średnia i drobna), ale równa wobec prawa. Przywileje stanowe gwarantowały jej wynagrodzenie podczas wypraw poza granice kraju, zwolnienie dóbr od świadczeń na rzecz państwa - oprócz poradlnego - nietykalność majątkową i osobistą. Król musi otrzymać jej zgodę na zwołanie pospolitego ruszenia lub wprowadzenie nowych podatków. Aktywność polityczna szlachty wyrażała się na forum zjazdów generalnych (potem sejmów) i sejmików ziemskich. Obok wspólnot rodowych kształtowały się terytorialne (ziemskie) wspólnoty szlachty. Miasta w zjednoczonym państwie polskim nie wykształciły natomiast swojej reprezentacji stanowej (z wyjątkiem Prus Królewskich). Od XV w. rozwijało się szlacheckie ustawodawstwo antymiejskie. Pojawiały się też pierwsze próby ograniczenia przez szlachtę osobistych i rzeczowych uprawnień ludności wiejskiej. Szlachta wykupywała majątki sołtysie i włączała je do swoich dóbr. Unia z Litwą otworzyła nowe perspektywy dla działalności Kościoła katolickiego. Na obszarze litewsko-ruskim zbudowana została od podstaw administracja kościelna obejmując dwa biskupstwa litewskie podporządkowane arcybiskupstwu w Gnieźnie oraz 7 biskupstw na Rusi podległych metropolii w Haliczu (od 1375, przeniesionej rychło, bo już w 1417 r. do Lwowa). Duchowieństwo ruskie korzystało z takich samych praw jak katolickie. W XIV-XV w. ukształtowała się ostatecznie sieć archidiakonatów, dekanatów i parafii. Powstały też liczne klasztory, zwłaszcza mendykantów; w 1382 r. został ufundowany klasztor paulinów na Jasnej Górze. Od czasów Kazimierza Wielkiego o obsadzie biskupstw (poza Warmią).decydowali królowie. Kościół był drugim po królu posiadaczem ziemskim w państwie. Wywoływało to zawiść szlachty, która ze swej strony dążyła do zmonopolizowania obsady dochodowych stanowisk kościelnych. Efektem tego były liczne spory o dziesięciny, wolność podatkową duchowieństwa i sądownictwo kościelne nad osobami świeckimi w kwestiach kościelnych. W późnym średniowieczu na ziemiach polskich nastąpił rozwój kultury i sztuki. Upowszechniło się szkolnictwo parafialne, głownie w miastach. W 1364 r. Kazimierz Wielki założył w Krakowie uniwersytet, odnowiony następnie przez Władysława Jagiełłę (1400). W XV w. uniwersytet ten stał się ważnym środkowoeuropejskim ośrodkiem. naukowym (teologia, teoria koncyliaryzmu, prawo narodów). Obok dworów królewskiego i możnowładczych, a także dworu biskupów krakowskich i arcybiskupa lwowskiego, ważnymi ośrodkami kultury stały się miasta. Rozwijało się piśmiennictwo w języku polskim, zarówno religijne (Rozmyślania przemyskie, przekłady Biblii) jak i świeckie (Statuty Kazimierza Wielkiego). W dziedzinie ówczesnej historiografii na czoło wysuwają się dzieła Jana Długosza (Roczniki, Liber beneficiorum, katalogi biskupów). Ówczesną architekturę gotycką reprezentują przede wszystkim budowle sakralne (katedry na Wawelu i w Gnieźnie), zamki królewskie (Będzin, Lelów, Czorsztyn i in.) i prywatne (Dębno, Oporów, Pińczów). W rzeźbie późnogotyckiej na czoło wysuwa się twórczoś Wita Stwosza.



Rządy ostatnich Jagiellonów

Aleksander Jagiellończyk, który panował na Litwie od śmierci swego ojca Kazimierza Jagiellończyka (1492), w 1501 r., po śmierci swego brata Jana Olbrachta, objął władzę również w Polsce. Aby kontynuować przedłużającą się wojnę z Moskwą, zdecydował się on odnowić unię polsko-litewską, która od 1492 r. faktycznie nie istniała. W oczekiwaniu na koronację w 1501 r. Aleksander podpisał uzgodniony w Mielniku przez senatorów Królestwa i członków Rady litewskiej dokument (przywilej mielnicki) oddający im rozległą władzę. Te roszczenia senatu stały się obiektem gwałtownego ataku arcybiskupa Jana Łaskiego, który w 1504 r. doprowadził do uchwalenia przez sejm w Piotrkowie konstytucji zakazującej zastawiania dóbr królewskich bez zgody sejmu. Król wycofał się też z ustępstw na rzecz senatu i w 1505 r. przyjął w Radomiu żądania izby poselskiej. Porozumienie to znane jest jako konstytucja nihil novi, która głosiła, że wszelkie zmiany w prawie pospolitym muszą zostać zaakceptowane przez izbę poselską i senat. W 1506 r. wydane zostały natomiast Statuty Łaskiego, będące zbiorem aktów ustawodawczych. W 1506 r. po śmierci Aleksandra Jagiellończyka tron polski i litewski objął trzeci syn Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunt (zwany później Starym), który panował aż do 1548 r. W 1508 r. zakończył on wojnę z Moskwą, zawierając z nią pokój wieczny. Litwa po raz pierwszy od czasów Witolda nie poniosła strat terytorialnych w konfrontacji z agresywnym sąsiadem na wschodzie. W 1514 r. zawarty został jednak układ moskiewsko-habsburski wymierzony w dynastię jagiellońską. Wojska ruskie zajęły Smoleńsk, ale ich klęska pod Orszą skłoniła cesarza Maksymiliana I do normalizacji stosunków z Polską. Na zjeździe wiedeńskim w 1515 r. Jagiellonowie zrezygnowali z korony węgierskiej w przypadku wygaśnięcia tamtejszej linii swej dynastii, cesarz zaś odstąpił od zamiaru popierania Moskwy i zakonu krzyżackiego. Antypolskie przymierze krzyżacko-moskiewskie zawarte w 1517 r. doprowadziło natomiast do wybuchu kolejnej wojny polsko-moskiewskiej zakończonej pięcioletnim rozejmem (Smoleńsk pozostał w granicach Księstwa Moskiewskiego) oraz - w 1519-21 z zakonem krzyżackim. W tym ostatnim konflikcie, wobec braku rozstrzygnięcia militarnego, również zawarto czteroletni rozejm. Po jego upływie w 1525 wielki mistrz Albrecht Hohenzollern złożył w Krakowie hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Zsekularyzowane państwo zakonne przekształcone zostało tym samym w świeckie księstwo (Prusy Książęce), pozostające w zależności lennej od Polski. Albrecht Hohenzollern przeszedł zaś na luteranizm. Zygmunt Stary usiłował przeciwdziałać rosnącym wpływom Habsburgów zawierając w 1524 r. sojusz polsko-francuski, który przekreślić miał układ wiedeński, ale wobec klęski Franciszka I pod Pawią (1525) pozostał martwą literą. Śmiertelny cios polityce dynastycznej Jagiellonów w Europie Środkowej zadała rok później (1526) śmierć króla Czech i Węgier Ludwika Jagiellończyka w bitwie z Turkami pod Mohaczem. W jej rezultacie Czechy i Śląsk zajęli Habsburgowie, zaś na Węgrzech o władzę rozpoczęli walkę Turcy, Habsburgowie i panowie węgierscy z Janem Zapolyą zięciem Zygmunta Starego na czele. Mimo nacisków swej żony, Bony Sforzy, Zygmunt nie zdecydował się jednak na interwencję w ten konflikt i w 1533 r. zawarł wieczysty pokój z Turcją (przedłużony w 1553 r). Walczył jednak o odnowienie wpływów polskich w Mołdawii i odzyskał Pokucie. W 1529 r. Zygmunt Stary dokonał inkorporacji Mazowsza do Korony (po śmierci tamtejszych władców). Polityka wewnętrzna Zygmunta Starego nacechowana była konserwatyzmem. Swe rządy król opierał na rodach możnowładczych, sprzeciwiał się też reformacji. Szczególnie pierwsza z tych cech wywoływała niezadowolenie szlachty i doprowadziła do rozwoju ruchu egzekucyjnego. W latach 1519-20 izba poselska domagała się zwołania "sejmu sprawiedliwości" w celu uzdrowienia skarbu i restytucji bezprawnie zastawianych królewszczyzn. W 1537 r. miała miejsce "wojna kokosza" - zwołana pod Lwowem na pospolite ruszenie szlachta zażądała m.in. restytucji dóbr królewskich, odmawiając w przeciwnym razie dalszej służby wojskowej. W 1538 r. sejm w Piotrkowie uwzględnił część postulatów szlachty, zakazując m.in. nabywania dóbr ziemskich przez mieszczan. Syn i następca Zygmunta Starego, Zygmunt August (1548-72) rozpoczął swe rządy jeszcze za życia ojca, co zapewniła mu elekcja vivente rege (dosł. za życia króla) w 1530 r. Jeszcze wcześniej, bo w 1522 r., koronowany został na wielkiego księcia litewskiego, a od 1544 r. samodzielnie władał Litwą. W polityce zagranicznej Zygmunt August zacieśnił związki z Habsburgami, z którymi (Ferdynand I) w 1549 r. podpisał układ sojuszniczy. W 1557 r. król zawarł też traktat w Pozwolu z Zakonem Kawalerów Mieczowych, co wywołało najazd moskiewski na Inflanty, o które zabiegali też zresztą Szwedzi i Duńczycy. Podpisany w 1561 r. traktat wileński przewidywał podział Inflant na lenno polskie i dziedziczne księstwo kurlandzkie, które otrzymał - zrzuciwszy habit zakonny - ostatni mistrz zakonu Gotthard Kettler. W trakcie wojny o Inflanty Zygmunt August zdecydował się w 1563 r. na zawarcie w Piotrkowie układu, który - w przypadku wygaśnięcia linii Albrechta Hohenzollerna - przekazywał Prusy Książęce we władanie elektorom brandenburskim. Konflikt z Moskwą o Inflanty doprowadził do wybuchu pierwszej wojny północnej ze Szwecją (1563-70). Po wstąpieniu na tron szwedzki Jana III Wazy, męża Katarzyny Jagiellonki (1568), oba kraje zawarły jednak sojusz. Wojnę zakończył pokój w Szczecinie utrzymujący status quo w Inflantach, a więc przyznających je Polsce. Nie obejmował on jednak Moskwy. W polityce wewnętrznej Zygmunt August od 1562 r. opowiadał się po stronie ruchu egzekucyjnego. W 1562/63 r. sejm piotrkowski rozpoczął realizację postulatów ruchu egzekucyjnego, przeprowadzając m.in. uzdrowienie skarbu. Miał się on odtąd opierać na ziemskich dobrach Korony, które miały być wydzierżawiane dożywotnio osobom zasłużonym. Zasady podziału dochodów z królewszczyzn ustalono w sposób następujący: 20% dochodu otrzymywał dzierżawca, 20% - (czyli tzw. kwarta) - miało trafiać do skarbu Rzeczypospolitej na utrzymanie wojska broniącego kresów południowo-wschodnich (stąd potocznie nazywano to wojsko kwarcianym), zaś 60% przypadało dla monarchy. W praktyce, poza kwartą, całość dochodów pozostawała jednak w kieszeniach dzierżawców. Restytucja domeny królewskiej wymagała konfiskaty bezprawnych zastawów (dokonanych po 1504 r.). Sejm zgodził się na uchwalanie w uzasadnionych przypadkach podatków nadzwyczajnych. W kwestiach ustrojowych ruch egzekucyjny postulował m.in. silniejszą integrację ziem wchodzących w skład Rzeczypospolitej: W 1569 r. nastąpiło włączenie do Korony Podlasia, Ukrainy i Podola oraz ograniczenie swobód Prus Królewskich. Nową formę nadano też związkowi Korony z Litwą. Unia lubelska zmieniała istniejącą wcześniej unię personalną w unię realną. Poza wspólnym władcą, Korona i Wielkie Księstwo miały odtąd wspólny sejm, monetę i politykę zagraniczną. Zachowano natomiast odrębność wojskową, skarbową oraz administracyjną.



Reformacja w Polsce

Nauki Marcina Lutra dotarły do Polski dość wcześnie, szczególnie zaś do zamieszkanych przez Niemców miast. Panujący wówczas w Rzeczpospolitej Zygmunt Stary odnosił się on do idei reformacyjnej niechętnie. W 1520 r. wydał on pierwszy z licznych zakazów przyjmowania nowej wiary, które jednak nie były egzekwowane. Jego następca Zygmunt August nie sprzeciwiał się natomiast szerzeniu się reformacji. Na jego stanowisko wpłynęła rosnąca popularność wyznań reformowanych wśród szlachty oraz liczna obecność różnowierców w izbie poselskiej i senacie. Prawną gwarancję tolerancji religijnej stanowiła zawarta w 1573 r. konfederacja warszawska, której postanowienia włączone zostały do artykułów henrykowskich. W XVI w. głównymi kierunkami reformacji na ziemiach polskich były luteranizm oraz kalwinizm. Pierwszy z nich przyjęty został we Wrocławiu już w 1521 r., a w 1525 r. W Gdańsku. W pozostałych miastach współistniał z innymi wyznaniami, przy czym szczególnie popularny był w Prusach Królewskich. Kalwinizm od połowy XVI w. zdobył sobie natomiast popularność wśród szlachty. Silne jego ośrodki istniały zwłaszcza w Małopolsce i na Litwie. Do Rzeczpospolitej w pierwszej połowie XVI w. przybywali także Bracia Czescy (osiedlając się głównie Wielkopolski), którzy uciekali przed prześladowaniami grożącymi im w Czechach. W 1562 r. nastąpił wśród kalwinistów podział na zbór większy (czyli właściwych kalwinów) i zbór mniejszy (czyli arian-antytrynitarzy, zwanych też Braćmi Polskimi). Arianie nie brali udziału w wojnach, odmawiali też występowania przed sądami i nie obejmowali urzędów. Mimo to niektórzy z nich byli aktywnymi uczestnikami życia politycznego. Najgłośniejszym ośrodkiem ariańskim w Rzeczpospolitej był Raków, gdzie mieściło się gimnazjum (zamknięte w 1638). W 1658 r. arianie zostali wygnanie z Rzeczpospolitej ze względu na sprzyjanie Szwedom w czasie potopu. Z racji kwestionowania dogmatu Trójcy Św. arianie byli ostro krytykowani przez wszystkie wyznania chrześcijańskie. W 1570 r. zawarta została tzw. zgoda sandomierska pomiędzy wyznaniami reformowanymi w Rzeczpospolitej (bez arian). Jej celem było zaprzestanie walk między różnymi odłamami protestantyzmu i przygotowanie gruntu pod ich zjednoczenie.



Kultura odrodzenia w Polsce

Wpływy odrodzenia dotarły do Polski pod koniec XV w. Powstało wówczas koło literackie skupione wokół arcybiskupa Grzegorza z Sanoka (zm. 1475). Nowe idee przynosili imigranci, m.in. Filippo Buonaccorsi (zwany Kalimachem, zm. 1496) oraz Konrad Celtis (zm. 1508). Przybycie do Polski księżniczki włoskiej Bony Sforzy (1518), która została żona Zygmunta Starego wpłynęło na "italianizację´" dworu królewskiego, skąd wzory kultury renesansowej przenikały na dwory magnatów. Dalsze rozpowszechnienie kultury odrodzenia wiąże się z podróżami Polaków na studia do Włoch i przybywaniem do Polski Włochów, w tym licznych artystów. W 1473 r. powstała pierwsza drukarnia w Krakowie. Do 1600 r. liczba drukarni w Koronie wzrosła do 20. Reformacja sprzyjała tłumaczeniom Pisma Św. W 1551 r. Stanisław Murzynowski dokonał przekładu Nowego Testamentu (luterańska Biblia królewiecka), w 1563 r. powstała kalwińska Biblia brzeska oraz ariańska Biblia nieświeska (przekład Szymona Budnego), zaś w 1599 r. katolicki przekład Biblii autorstwa Jakuba Wujka. W dobie odrodzenia powstawały też w Polsce traktaty o tematyce politycznej. Pisali je m.in.: Andrzej Frycz Modrzewski (O poprawie Rzeczypospolitej - 1577), Stanisław Orzechowski (Quincunx - 1564, Policya - 1566), Marcin Kromer (Polonia - 1575), a także Piotr Skarga (Kazania sejmowe - 1597). Wśród poetów tworzących wówczas w języku polskim należy wymienić: Mikołaja Reja (1505-69), Jana Kochanowskiego (1530-84; pisał także po łacinie), Szymona Szymonowica (1558-1629). W początkach XVI w. wiersze po łacinie tworzyli natomiast m.in.: Klemens Janicki (1516-43), oraz biskupi Andrzej Krzycki (1482-1537) i Jan Dantyszek (1485-1548). W 1566 r. Łukasz Górnicki (1527-1603) opublikował Dworzanina polskiego, przedstawiającego ideał ówczesnego humanisty. W XVI w. pisali też historycy Maciej z Miechowa (1457-1523; będący także geografem) i Marcin Bielski (1495-1575), a także astronom i ekonomista Mikołaj Kopernik (1473-1543). Pierwsi architekci włoscy przybyli do Rzeczpospolitej z Węgier. Byli to Franciszek Florentyńczyk oraz Bartłomiej Berecci, którzy przebudowali Wawel (1507-36), wznosząc m.in. Kaplicę Zygmuntowską. Stworzone przez nich na Wawelu wzorce naśladowali następnie architekturze zamków w Baranowie (1591-1606) i Niepołomicach. Przykładem urbanistyki renesansowej jest natomiast Zamość, którego reprezentacyjne centrum powstało dzięki mecenatowi kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego.



Kontrreformacja w Polsce

Idee reformy katolickiej dotarły na ziemie polskie niemal natychmiast po zakończeniu soboru trydenckiego. Już w 1564 r. powstało w Braniewie pierwsze w Rzeczypospolitej kolegium jezuickie. W następnych latach liczba jezuitów oraz prowadzonych przez nich szkół średnich szybko rosła, osiągając w połowie XVII w. poziom 50 placówek oświatowych. Jezuici przejawiali aktywność także na prawosławnych ziemiach południowo-wschodnich państwa.Za ich pośrednictwem dotarły tam idee humanizmu (nieobecne w Cerkwi prawosławnej). Spowodowało to konwersję na katolicyzm części szlachty i magnaterii ruskiej i przeciwdziałanie ze strony prawosławia w postaci organizowania bractw religijnych, propagowania wpływu świeckich na Cerkiew w celu podniesienia poziomu intelektualnego duchowieństwa. Działalności takiej patronował m.in. Konstanty Ostrogski, inicjator prawosławnego wydania Pisma Św. - tzw. Biblii ostrogskiej). Postępy kontrreformacji wzmacniało faworyzowanie przez Zygmunta III Wazę katolików w nominacjach na urzędy. Poparciem tego władcy cieszył się również unia brzeska (1596) pomiędzy Kościołem katolickim a Cerkwią prawosławną. Przystąpili do niej w większości biskupi prawosławni z terenów Rzeczpospolitej, przeciw opowiedziały się natomiast klasztory, bractwa i świeccy protektorzy, co stało się zarzewiem konfliktu. Unici uznali zwierzchność papieża, lecz zachowali ceremoniał prawosławny. Zygmunt III w 1607 r. zgodził się na działalność Cerkwi prawosławnej, ale nie uznał prawosławnej hierarchii. Ponownie zalegalizował ją dopiero jego syn i następca Władysław IV w 1633 r. Nierozstrzygnięty pozostał problem należących do biskupstw majątków ziemskich, które w 1596 r. przejęli unici. Pierwsze poważne konflikty na tle religijnym pojawiły się w Rzeczpospolitej jednak dopiero w XVIII w. W 1724 r. miał miejsce tumult religijny w Toruniu, w czasie którego doszło do splądrowania kolegium jezuickiego. Skazanie na śmierć uczestników zamieszek wywołało burzę oskarżeń Rzeczypospolitej przez państwa protestanckie o fanatyzm religijny. W 1733 r. wprowadzony został zakaz piastowania urzędów i posłowania na sejmy przez innowierców. Mimo tych restrykcji w Rzeczpospolitej nigdy nie doszło do wojen religijnych i systematycznych prześladowań innych wyznań.



Sytuacja gospodarcza na ziemiach polskich w XV-XVIII w.

W XV i XVI w. na ziemiach niezagospodarowanych, względnie w przejętych przez szlachtę sołectwach (statut warecki 1423, ustawa sejmu z 1520), powstawały folwarki produkujące zboże z przeznaczeniem na sprzedaż. Dobrą koniunkturę zapewniała rosnąca liczba ludności, wzrost zaludnienia małych miast oraz popyt na zboże w zachodniej Europie. Na eksport przeznaczano wówczas ok. 4% produkcji żyta i pszenicy. Funkcjonowanie folwarków opierało się na pracy pańszczyźnianej poddanych chłopów (poddaństwo ekonomiczne). W latach 1519-20 jako normę minimalną obowiązków chłopów na rzecz pana przyjęto 1 dzień w tygodniu z każdego łanu ziemi. Przeciętne obciążenia pańszczyźniane stopniowo rosły jednak, dochodząc w XVII i XVIII w. do 4-5 dni z łanu. Poddaństwo osobiste chłopów ukształtowało się natomiast już w XV w. Przejawiało się ono przede wszystkim w zakazie opuszczania wsi. Poddaństwo sądowe oznaczało nieingerencję władz w spory między panami a chłopami i istniało ono w Rzeczpospolitej od 1519 r., ale nie dotyczyło dóbr królewskich. W XVI w. chłopi sprzedawali nadwyżki produkcji rolnej na rynku lokalnym, co pozwalało im z korzyścią dzierżawić dodatkowe działki. Spadek koniunktury na zboże w początku XVII w. i zahamowanie wzrostu ludności spowodowały pogorszenie sytuacji chłopów w Rzeczpospolitej. Ich konsekwencjami było bowiem poszerzenie przez szlachtę obszaru folwarków (często kosztem chłopów), podwyższenie wymiaru pańszczyzny oraz wzrost znaczenia części dodatkowych obciążeń chłopskich (np. wprowadzenie propinacji - zakupu alkoholu w karczmie należącej do pana). Rosnąca podaż zboża stopniowo rugowała z rynku lokalnego chłopów, co w pierwszej połowie XVII w. doprowadziło nawet do powstawania pustek osadniczych. Większość gospodarstw kmiecych do ostatecznej ruiny doprowadziły zniszczenia wojenne w XVII w. W drugiej połowie tamtego stulecia przeważały już gospodarstwa niepełnorolne (zagrodnicze). Postępujące odcinanie chłopów od rynku miejskiego spowodowało natomiast kryzys miast, ich stopniowe wyludnianie i niepełną odbudowę po wojnach. Symptomy ożywienia gospodarczego pojawiły się na ziemiach Rzeczpospolitej dopiero w XVIII w., szczególnie zaś w jego drugiej połowie. Cały XVI i pierwsza połowa XVII w. były okresem intensywnego wzrostu liczby ludności Rzeczpospolitej (z ok. 7,5 mln w 1500, do ok. 11 mln w 1650 r.). Wojny XVII w., szczególnie zaś najazd szwedzki, spowodowały jednak poważny spadek liczby ludności (o prawie 25%). Po korzystnych demograficznie latach 1660-99, wojna północna spowodowała kolejny spadek - o niemal 12%. Po 1720 r. nastąpił natomiast szybki wzrost liczby ludności, sięgający 0,5% rocznie. W 1772 r. na ziemiach Rzeczpospolitej żyło ok. 14 mln ludzi. Szlachta stanowiła 7-10% populacji. W niektórych dzielnicach (Mazowsze, Podlasie) jej odsetek przekraczał nawet 20%, ale np. W Małopolsce było jej tylko ok. 2-4%. Mieszczaństwo stanowiło tylko 24% ogółu ludności i zamieszkiwało głównie małe miasta.



Pierwsi władcy elekcyjni

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r., w 1573 r. zebrał się sejm konwokacyjny, który ustalił tryb elekcji nowego władcy. Przyjęto na nim zasadę elekcji viritim, tzn. odbywającej się z udziałem całej szlachty. Zebrana w Warszawie szlachta uchwaliła także konfederację warszawską wprowadzającą tolerancję religijną. Od 4 kwietnia do 11 maja 1573 r. miała miejsce w Warszawie pierwsza wolna elekcja, której efektem był wybór na króla francuskiego księcia Henryka Walezego. Elektowi przedstawiono pacta conventa, czyli konkretne zobowiązania monarchy oraz artykuły henrykowskie - zbiór podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej (obejmujących swobodę wyznania, wolną elekcję, obowiązek zwoływania sejmu co dwa lata, nadzór nad monarchą reprezentacji stanów w osobie senatorów rezydentów, konieczność konsultowania z sejmem polityki zagranicznej, prawo wypowiedzenia przez szlachtę posłuszeństwa królowi), do których przestrzegania musiał się zobowiązać. W 1574 r., po zaledwie kilku miesiącach królowania, Henryk Walezy uciekł jednak do Francji, gdzie objął po bracie Karolu IX tron i panował do 1589 r. jako Henryk III. Z tej przyczyny w 1575 r. musiała odbyć się druga elekcja. Miała ona charakter rozdwojony, tj. 12 grudnia część szlachty wybrała na niej królem cesarza Maksymiliana Habsburga, zaś 15 grudnia inna część - panującego potem w latach 1576-1586 księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego. Ten ostatni objął rządy w trudnym okresie dla Rzeczpospolitej. Trwała wojna ze zbuntowanym Gdańskiem, wojska moskiewskie zaatakowały Inflanty, zaś Tatarzy najechali na Ruś. Po polubownym (sukcesów nie przyniosły bowiem działania wojenne) załagodzeniu konfliktu z Gdańskiem, który zapłacił kontrybucję, ale zachował szerokie przywileje, głównym przedmiotem troski króla stało się powstrzymanie agresywnych zapędów rosnącego w siłę wschodniego sąsiada Rzeczypospolitej. W latach 1577-82 miała miejsce wojna z Moskwą. Początkowo toczyła się ona na terenie Inflant, po 1579 r. nastąpiło jednak przeniesienie działań wojsk polskich w głąb Rosji. Zdobyty został Połock (1579), Wielkie Łuki (1580). W 1581 r. wojska polskie obległy Psków (1581). Wojnę zakończył w 1582 r. rozejm w Jamie Zapolskim, w którym Moskwa zrezygnowała z Inflant. Tymczasem jednak, wykorzystując konflikt polsko-moskiewski, Szwedzi zajęli całą Estonię i rozpoczęli wojnę z Moskwą (do 1595). W latach 1579-86 Stefan Batory bezskutecznie próbował zorganizować koalicję antyturecką, aby wyzwolić Siedmiogród i Węgry oraz przyłączyć Mołdawię i Wołoszczyznę. Plany te zniweczyła jednak przedwczesna śmierć króla. Dużej aktywności Batorego w polityce zagranicznej towarzyszyła dbałość o wewnętrzne wzmocnienie państwa. W 1578 r. Z jego inicjatywy sejm powołał Trybunały Koronny i Litewski jako instancje apelacyjne, usprawniające działanie sądownictwa. Król zreformował też armię i troszczył się o finanse państwa.



Początki panowania Wazów

Po śmierci Stefana Batorego, w 1587 r. ponownie doszło do rozdwojonej elekcji - tym razem księcia szwedzkiego Zygmunta Wazy (syna Katarzyny Jagiellonki) i arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Próba objęcia tronu przez tego ostatniego została udaremniona przez Jana Zamoyskiego, który w 1588 r. rozbił pod Byczyną jego wojska. Zwycięstwo to umożliwiło objęcie rządów Zygmuntowi III Wazie, które trwały do 1632 r. Wybór jego osoby uwikłał Rzeczpospolitą w konflikty ze Szwecją, król zabiegał bowiem także o koronę szwedzką. Uzyskał ją wprawdzie po śmierci swego ojca Jana III Wazy w 1592 r., lecz wkrótce utracił, ponieważ protestancka Szwecja nie chciała na swym tronie katolickiego władcy. Jego zbrojna wyprawa do Szwecji (1598) zakończyła się klęską i detronizacją (1599). Podjęta przez Zygmunta III w 1600 r. decyzja o inkorporacji Estonii do Rzeczypospolitej dała początek długotrwałym wojnom polsko-szwedzkim. Ich pierwsza faza przypadła na lata 1600-11. Wojska polsko-litewskie dowodzone przez Jana Karola Chodkiewicza odniosły w niej w 1605 r. świetne zwycięstwo pod Kircholmem, a Rzeczpospolita utrzymała Inflanty. Druga faza wojen (1617-25) miała natomiast przebieg niekorzystny dla Rzeczypospolitej. Utracona została w jej trakcie m.in. Ryga w 1621 r., a Szwedzi opanowali Inflanty aż po Dźwinę. Ten etap zmagań zakończył w 1622 r. rozejm w Mitawie. W 1626 r. nastąpiła szwedzka inwazja na Prusy Królewskie. Mimo polskich zwycięstw w poszczególnych starciach (Trzciana, 1627) na mocy 6-letniego rozejmu, zawartego w 1629 r. W Starym Targu, Prusy Królewskie pozostały pod okupacją, a Szwedzi pobierali cło od wartości handlu gdańskiego. Kres obecności szwedzkiej w Prusach położył dopiero w 1635 r. rozejm w Sztumskiej Wsi podpisany na 25 lat już przez syna i następcę Zygmunta III Wazy, Władysława IV.



Stosunki z Rosją w XVII w.

W 1600 r. do Moskwy udał się z poselstwem Lew Sapieha, doprowadzając do zawarcia na 20 lat rozejmu pomiędzy obydwoma państwami. W trakcie kryzysu wewnętrznego w Rosji (wielkiej smuty) w Rzeczypospolitej pojawił się Dymitr Samozwaniec podający się za syna Iwana Groźnego (który w istocie został zgładzony w 1591 r.). Wsparty przez część polskiej magnaterii, wkroczył on do Rosji, w 1605 r. zajął Moskwę i zasiadł na tronie carskim. Gdy wkrótce został zamordowany, w 1607 r. pojawił się w Polsce drugi Dymitr Samozwaniec, ponownie poparty przez część magnaterii, który obległ Moskwę. Car Wasyl Szujski zapewnił sobie pomoc szwedzką, co wywołało interwencję zbrojną Polski, dotychczas formalnie niezaangażowanej w konflikt. W latach 1609-11 siły polskie obległy i zdobyły Smoleńsk, a następnie pokonawszy armię rosyjsko-szwedzką pod Kłuszynem (1610) opanowały Moskwę. Bojarzy proponowali koronę carską królewiczowi Władysławowi Wazie pod warunkiem przejścia na prawosławie i przybycia do Moskwy, na co jednak nie zgodził się król Zygmunt III. W efekcie w Rosji wybuchło powstanie, co zmusiło polską załogę na Kremlu do kapitulacji (1612) i utorowało drogę na tron carski Michałowi Romanowowi. W latach 1617-18 miała miejsce wyprawa królewicza Władysława Wazy na Moskwę, która zakończyła się podpisaniem rozejmu w Dywilinie na 14,5 roku. Rzeczpospolita przyłączyła na jego mocy ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską. Po wygaśnięciu rozejmu, w latach 1632-34 trwała kolejna wojna, rozpoczęta rosyjskim uderzeniem na Smoleńsk. Polska odsiecz zmusiła jednak Rosjan do kapitulacji, co pozwoliło w 1634 r. zawrzeć "pokój wieczysty" w Polanowie, który potwierdził warunki rozejmu w Dywilinie, a dodatkowo Władysław IV zrezygnował w nim z pretensji do korony carskiej.



Stosunki z Turcją, Habsburgami i Brandenburgią

Mimo konfliktu o tron polski pomiędzy arcyksięciem Maksymilianem Habsburgiem a Zygmuntem Wazą, wkrótce po zwycięstwie tego ostatniego, w 1589 r. zawarto układ bytomsko-będziński potwierdzający dobre stosunki polsko-habsburskie. Za panowania Wazów również granica polsko-turecka była zazwyczaj spokojna i stosunkowo rzadko dochodziło do zderzenia obu potęg. Zdarzały się natomiast to potyczki inspirowane przez Tatarów będących wasalami tureckimi albo podlegających Polsce Kozaków. W 1617 r. zawarty został w Buszy układ, w którym Rzeczpospolita przyobiecała powstrzymać wyprawy Kozaków na posiadłości tureckie, zaś Porta - najazdy Tatarów na ziemie polskie. Rzeczpospolita zrezygnowała też ze swej wcześniejszej aktywnej polityki w Mołdawii, Wołoszczyźnie i Siedmiogrodzie. Do jedynego poważnego konfliktu polsko-tureckiego w pierwszej połowie XVII w. doszło w latach 1620-21 po wyprawie lisowczyków na Siedmiogród (1619), którego książę Bethlen Gabor oblegał w Wiedniu cesarza (szwagra Zygmunta III Wazy). Mimo że Rzeczpospolita pozostawała formalnie neutralna w wojnie trzydziestoletniej, była to nieformalna pomoc polskiego króla dla obozu cesarskiego. Gabor porozumiał się z Portą, która zagroziła Polsce wojną. Aby uprzedzić uderzenie tureckie, hetman Żółkiewski wkroczył do Mołdawii, poniósł jednak klęskę pod Cecorą i zginął (1620). Losy wojny odwróciły się w 1621 r. pod Chocimiem, gdzie Turków zwyciężył hetman Chodkiewicz. Kończący konflikt pokój z Turcją wyznaczał granicę obu państw na Dniestrze. W 1618 r. po śmierci ostatniego Hohenzollerna z linii pruskiej, zgodnie z uchwałą sejmu (1611), lenno pruskie objęła linia brandenburska tego rodu. Królewskie plany wprowadzenia stałego wojska, podatku oraz reformy sposobu sejmowania (głosowanie większością) i polityka prokatolicka Zygmunta III Wazy oburzała część szlachty. Zarzucano królowi chęć wprowadzenia absolutyzmu oraz konszachty z Habsburgami. Na czele opozycji stali Mikołaj Zebrzydowski i Janusz Radziwiłł, którzy w 1606 r. pod Sandomierzem wypowiedzieli królowi posłuszeństwo, organizując rokosz. Pogodzenie stron oznaczało rezygnację buntowników z zamiaru detronizacji króla, ale też z pomysłów reform tego ostatniego. Przywódcy rokoszu nie zostali przy tym pociągnięci do odpowiedzialności, co stanowiło niebezpieczny precedens na przyszłość. Od XVII w. zauważalne były tendencje decentralizacyjne ustroju Rzeczypospolitej. Nastąpiło poszerzenie kompetencji izby poselskiej kosztem senatu i króla oraz sejmików kosztem izby poselskiej. Uchwalono m.in. prawo zarządzania częścią sum podatkowych oraz (od 1640) obmyślanie sposobów obrony państwa - wojska powiatowe). Magnaci, dążący do uzyskania decydującego wpływu na politykę, zabiegali o poparcie szlachty, często ją od siebie uzależniając materialnie (klientela magnacka), czemu sprzyjała koncentracja własności ziemskiej w ręku magnaterii. Ustrój polityczny Rzeczypospolitej nabierał stopniowo cech oligarchii magnackiej, wpisanej w system demokracji bezpośredniej.



Problem kozacki (1592-1648)

W drugiej połowie XVI w. ważną rolę w życiu Ukrainy zaczęli odgrywać Kozacy zaporoscy. Ta pograniczna ludność, zasiedlająca południowo-wschodnie kresy Rzeczpospolitej, już w XV w. brała udział w obronie kraju przed Tatarami i sama też organizowała napady na posiadłości tureckie. Ciągłe niebezpieczeństwo oraz wzrost ciężarów feudalnych sprzyjały rozrastaniu się na poły wojskowej organizacji Zaporożców. Od czasów Batorego wykorzystywano ich jako siłę zbrojną, tworząc tzw. rejestr kozacki (od 1590 r. liczący 1000 ludzi), a jednocześnie ograniczano swobody Kozaków nie znajdujących się w rejestrze. Doprowadziło to do wybuchu szeregu powstań kozackich (Krzysztof Kosiński - 1592, Semen Nalewajko - 1594). W 1617 r. zawarta została z Kozakami ugoda olszaniecka, która zakazywała im wypraw łupieżczych poza granice i przewidywała, iż starszy kozacki zatwierdzany będzie przez hetmana. Kozacy brali następnie udział w wyprawie 1617-18 na Moskwę i w obronie Chocimia. W 1620 r. patriarcha Konstantynopola Teofanes odwiedził Ukrainę i dokonał tam nielegalnego wyświęcenia prawosławnych biskupów. Kozacy uznali się po tym wydarzeniu za obrońców prawosławia. W 1630 r. miało miejsce kolejne powstanie kozackie pod wodzą Tarasa Fedrowicza, stłumione przez wojska koronne. Podobny los spotkał po klęsce pod Kumiejkami wystąpienie Pawluka w latach 1637-38. Rezultatem krwawych represji, jakie po nim nastąpiły, było 10 lat "złotego pokoju" i powszechna wśród Kozaków nienawiść do Rzeczypospolitej. W latach 1646-47 Władysław IV, zachęcany przez dyplomację papieską, planował wojnę z Turcją. Kozacy byli gotowi wystawić w niej 50 000 wojska w zamian za podwyższenie rejestru do 20 000. Sejm uniemożliwił jednak rozpoczęcie wojny zaczepnej, a Turcja i Tatarzy nie dali się sprowokować. Próba rozładowania utrzymującego się na Ukrainie napięcia zakończyła się niepowodzeniem. Na czele zbuntowanych Kozaków stanął Bohdan Chmielnicki.



Powstanie kozackie 1648 r. i potop szwedzki

Król Władysław IV zmarł w maju 1648 r., wkrótce po wybuchu powstania Chmielnickiego. Jego następca Jan Kazimierz (1648-68) próbował załagodzić sytuację, lecz spotkało się to ze sprzeciwem partii wojennej na czele z księciem Jeremim Wiśniowieckim. Spowodowało to rozprzestrzenienie się powstania kozackiego na większość obszaru Ukrainy. Wspierani przez Tatarów Kozacy rozbili wojska koronne pod Żółtymi Wodami, Korsuniem (kwiecień-maj) i Piławcami (wrzesień). Wojska Chmielnickiego podeszły aż pod Lwów i Zamość. Król wraz z kanclerzem Jerzym Ossolińskim zdecydował się w tej sytuacji nawiązać rokowania. W lipcu 1649 r. Kozacy rozpoczęli oblężenie Zbaraża bronionego przez stosunkowo nieliczne siły polskie pod wodzą Wiśniowieckiego. Zmierzające z odsieczą twierdzy wojska królewskie zostały otoczone pod Zborowem. Przekupieni Tatarzy porzucili jednak Kozaków, co zmusiło Chmielnickiego do zawarcia umowy (zborowskiej), która przyznawała Kozakom województwa kijowskie, bracławskie i czernihowskie oraz podwyższała rejestr do 40 000. Wznowienie działań wojennych nastąpiło w 1651 r. Siły kozacko-tatarskie poniosły druzgocącą klęskę pod Beresteczkiem. Ugoda w Białej Cerkwi, którą następnie zawarto, zmniejszyła rejestr o połowę, a Kozakom pozostawiła tylko województwo kijowskie i zakazywała im zawierania sojuszy zagranicznych. W latach 1652-53 miała miejsce wyprawa Chmielnickiego na Mołdawię. Pod Batohem Kozacy rozbili armię koronną i wycięli wziętych do niewoli jeńców. Idąca z odsieczą armia polska została oblężona pod Żwańcem. Porażki polskie przyczyniły się do przywrócenia warunków ugody zborowskiej. Chmielnicki zaczął jednak szukać oparcia w Rosji. W 1654 r. zawarta została unia perejasławska, na mocy której Kozacy podporządkowali się Moskwie. Wywołało to jej wojnę z Rzeczpospolitą i niezadowolenie Turcji. Po początkowej klęsce Litwinów wojska koronne sprzymierzone z Tatarami pokonały Rosjan i Kozaków w bitwie pod Ochmatowem (1655), ale dalszy przebieg wojny był już dla Polski niekorzystny. W 1655 r., wobec kryzysu Rzeczypospolitej, Szwedzi podjęli decyzję o wkroczeniu na jej terytorium. Kapitulacja pospolitego ruszenia pod Ujściem (25 lipca) oraz zdrada hetmana Janusza Radziwiłła na Litwie (15 sierpnia) otworzyła im drogę w głąb Rzeczpospolitej. Jan Kazimierz zmuszony był uciekać na Śląsk. Do końca roku wojska szwedzkie opanowały większość obszaru Korony i część Wielkiego Księstwa. W listopadzie-grudniu 1655 r. oblegały one bezskutecznie Jasną Górę, która stała się narodowym symbolem oporu. Wkrótce też powrócił do kraju król, a 29 grudnia zawiązała się antyszwedzka konfederacja tyszowiecka. Jednym z dowódców sił wiernych królowi był kasztelan kijowski Stefan Czarniecki. W 1656 r. Szwecja zawarła przymierze z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, będącym jako władca Prus lennikiem Polski. Stanowiło to początek realizacji planów króla szwedzkiego Karola Gustawa dotyczących rozbioru Rzeczypospolitej między Szwecję, Brandenburgię, Siedmiogród (Jerzy Rakoczy) oraz Kozaków i Bogusława Radziwiłła (układ w Radnot). Polska szukała w tej sytuacji ratunku w akcji dyplomatycznej. Podpisała rozejm z Rosją w Niemieży, z elektorem brandenburskim w Welawie (znoszący zależność lenną Prus Książęcych od Rzeczypospolitej), a w 1658 r. ugodę hadziacką z Kozakami, którym po śmierci Chmielnickiego przewodził Jan Wyhowski. (Zgodnie z nią województwa kijowskie, bracławskie, czernihowskie stanowić miały trzecią, obok Korony i Litwy, część Rzeczypospolitej). W 1660 r. podpisany został traktat w Oliwie kończący wojnę szwedzką. Polska zrzekła się Inflant aż po Dźwinę, a polscy Wazowie pretensji do korony szwedzkiej. W latach 1660-67 nastąpiło natomiast wznowienie wojny o Ukrainę między Rzeczypospolitą i Rosją. Polacy (w sojuszu z Tatarami) odnieśli w niej zwycięstwa pod Połonką i Cudnowem, jednak ich działania paraliżowały konfederacje niepłatnego wojska (Związek Święcony, 1661). Po zaspokojeniu roszczeń żołnierzy Jan Kazimierz zorganizował w latach 1663-64 wyprawę moskiewską, która nie przyniosła jednak rezultatów. Wyczerpanie wojną i rosnące niebezpieczeństwo ze strony Turcji skłoniło obie strony do podpisania w 1667 r. rozejmu w Andruszowie (na 13,5 roku). Sankcjonował on utratę Smoleńszczyzny, Czernihowszczyzny i Siewierszczyzny przez Rzeczpospolitą oraz wprowadzał podział Ukrainy wzdłuż linii Dniepru. Położyło to kres przewadze Rzeczypospolitej na Wschodzie. W 1686 r. podpisany został z Rosją traktat Grzymułtowskiego, który potwierdzał warunki andruszowskie.



Abdykacja Jana Kazimierza

Wojna ze Szwecją, która obnażyła wewnętrzną słabość Rzeczpospolitej, skłoniła Jana Kazimierza do podjęcia próby wzmocnienia władzy królewskiej. Najjaskrawszym przejawem rosnącego rozprzężenia państwa było liberum veto (zerwanie sejmu przez posła), zastosowane po raz pierwszy w 1652 r. przez jednego z posłów litewskich Władysława Sicińskiego, który zaprotestował w ten sposób przeciw przedłużaniu obrad sejmu. Władzę centralną, wojsko i skarb opanowywał coraz większy chaos. W tej sytuacji koła dworskie wysunęły projekt niezbędnych reform, do którego w 1659 r. przychylnie odniósł się sejm. Sprawę skomplikował jednak plan Jana Kazimierza przeprowadzenie elekcji vivente rege (za swego życia) francuskiego kandydata na tron. Wywołało to podział wśród magnaterii na dwa obozy - popierający koncepcję króla i zwalczający ją. Opozycja pod przywództwem hetmana polnego i marszałka wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego, broniąca "złotej wolności" szlacheckiej, była wspierana przez Wiedeń, zainteresowany storpedowaniem kandydatury francuskiej na tron polski. W 1664 r. sąd sejmowy skazał Lubomirskiego na banicję i utratę urzędów, co doprowadziło do wybuchu rokoszu (1665-66). Jan Kazimierz próbował stłumić bunt siłą, Lubomirski rozbił jednak wojska królewskie w bitwach pod Częstochową (1665) i Mątwami (1666). Zmusiło to króla do zawarcia ugody z rokoszanami: Lubomirski ukorzył się przed nim, lecz król musiał zrezygnować ze swych planów. Było to poniżeniem dla władzy królewskiej i na długie lata przekreśliło możliwości reform państwa. Rozczarowany porażką i upokorzeniem Jan Kazimierz abdykował w 1668 r. i udał się na emigrację do Francji, gdzie zmarł cztery lata później. Po abdykacji Jana Kazimierza, pod naciskiem szlachty, która chciała pokrzyżować intrygi magnatów i obcych dworów, królem wybrany został Michał Korybut Wiśniowiecki, syn Jeremiego. Panował on do krótko, bo zalewie do 1673 r. Jego wybór kontestowany był przez profrancuską opozycję magnacką z prymasem Mikołajem Prażmowskim i hetmanem Janem Sobieskim na czele. W 1672 r. W obronie króla zawiązała się szlachecka konfederacja w Gołębiu, spory wewnętrzne zeszły jednak na dalszy plan w obliczu narastającego zagrożenia tureckiego.



Wojny z Turcją 1667-99

Ponad trzydziestoletnie wojny Rzeczpospolitej z Turcją (1667-99) stanowiły rezultat konfliktu o Ukrainę. Wrzenie nad Dnieprem, którego wynikiem było uznanie się przez hetmana kozackiego Doroszenkę za lennika sułtana, dało Turkom pretekst do rozpoczęcia działań zbrojnych. W 1672 r. liczna armia turecka wkroczyła na południowo-wschodnie rubieże Rzeczpospolitej i po krótkim oblężeniu zdobyła najważniejszą twierdzę polską - Kamieniec Podolski. Niemal bezbronna wówczas Polska zmuszona została przyjąć upokarzające warunki traktatu buczackiego, które przewidywały odstąpienie Turcji województw podolskiego, bracławskiego (dla Doroszenki) i południowej części Ukrainy i zobowiązywały ją do płacenia haraczu. Szok wywołany klęską spowodował mobilizację sił Rzeczpospolitej, która zaowocowała w 1673 r. zwycięstwem wojsk polskich nad Turkami pod Chocimiem i utorowała drogę do korony hetmanowi Janowi Sobieskiemu, panującemu w latach 1674-96. Wojna z Turcją trwała jednak nadal, a Polskę stać było jedynie na działania obronne. W tej sytuacji, w 1676 r. zawarty został z Turcją rozejm w Żurawnie, który pozostawiał w jej rękach większość zdobyczy. Niekorzystny dla Polski obrót spraw na Wschodzie przyczynił się do uaktywnienia zachodniej polityki króla. W latach 1677-78 Francja, na mocy traktatu w Jaworowie (1675), pośredniczyła w zawarciu konwencji polsko-szwedzkiej wymierzonej przeciw Brandenburgii. Brak efektywnego współdziałania ze Szwecją, wzrost zagrożenia tureckiego i silna opozycja przeciw polityce królewskiej spowodowały jednak zarzucenie aktywnej polityki bałtyckiej i powrót do polityki antytureckiej, której wyrazem było podpisanie w 1683 r. traktatu z Austrią. Na mocy tego układu jeszcze tego samego roku wojska polskie przyszły na odsiecz oblężonemu przez armię turecką Wiedniowi (12 września) i prowadziły dalsze działania wojenne na Węgrzech (bitwy pod Parkanami). W 1684 r. Rzeczpospolita przystąpiła do antytureckiej Ligi Świętej, którą tworzyły Austria, Wenecja, papiestwo i od 1686 r. Moskwa. Wojska polskie podejmowały wyprawy na posiadłości tureckie w Mołdawii (1686 i 1691), które nie przyniosły jednak sukcesów. Wojnę zakończył w 1699 r. pokój w Karłowicach, mocą którego Polska odzyskała Podole z twierdzą w Kamieńcu



Kultura sarmacka

W XVII i pierwszej połowie XVIII w. W Rzeczpospolitej królował sarmatyzm. Jego podstawą była ideologia wywodząca polską szlachtę od starożytnych Sarmatów (plemiona irańskie, mylnie uważane za protoplastów Słowian). Sarmatyzm integrował szlachtę Rzeczypospolitej, uzasadniając posiadane przez nią przywileje społeczne, ale także odmienność jej obyczajów. Potocznie mianem sarmatyzmu określa się najczęściej szeroko rozumiany styl życia polskiej szlachty, jej specyficzną mentalność, a także kulturę. Nowym gatunkiem literackim stał się wówczas pamiętnik (Jan Chryzostom Pasek, Stefan Żółkiewski, Samuel Maskiewicz, także diariusz Albrechta S. Radziwiłła). Poezję w języku polskim tworzyli m.in. Jan Hieronim Morstin, Wacław Potocki, Mikołaj Sęp-Szarzyński oraz Wespazjan Kochowski, zaś po łacinie Mikołaj Sarbiewski. W XVII w. W Rzeczpospolitej rozwinęła się astronomia i matematyka. W naukach tych wyróżnili się Jan Brożek, Jan Heweliusz oraz Adam Kochański. Na polu naukowym działali też filozof Sebastian Petrycy (przełożył on na język polski Etykę i Politykę Arystotelesa) oraz prawnik Gottfried Lengnih. Podręcznik rolnictwa dla ziemian napisał Jakub. K. Haur. Szlachta interesowała się historią (np. Szymon Starowolski). Swoiście wiedzę popularyzowała wyśmiewana przez historyków encyklopedia Nowe Ateny (1745) Benedykta Chmielowskiego oraz szeroko czytane kalendarze. W XVII-XVIII w., dzięki mecenatowi królewskiemu i magnackiemu, rozwinęła się architektura. Powstało wówczas wiele wybitnych budowli, głównie w stylu barokowym. Zaliczały się do nich m.in. pałac w Wilanowie, zamek Koniecpolskich w Podhorcach, zamek Lubomirskich w Wiśniczu. Przykładem ówczesnej architektury sakralnej są natomiast: kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, a z późniejszego okresu rokokowy kościół wizytek w Warszawie.



Sasi na tronie polskim

W 1697 r., po śmierci Jana III Sobieskiego, elekcja miała charakter podwójny. Wybrani zostali jednocześnie dwaj kandydaci: elektor saski August Wettyn i popierany przez Francję książę Ludwik de Conti. Ten ostatni przybył nawet do Gdańska, ale nie dysponując szerszym poparciem, musiał wkrótce opuścić Rzeczpospolitą. W ten sposób na placu boju pozostał Wettyn, który objął tron i jako August II Mocny panował do 1733 r. Władca ten dążył do zamiany Inflant i Estonii w dziedziczną posiadłość swej dynastii. Porozumiał się w tym celu z Rosją i Danią przeciw Szwecji, co wciągnęło Polskę w długotrwałą i wyniszczającą wojnę północną (1700-21). Słaba militarnie Rzeczpospolita odgrywała w niej drugorzędną rolę, lecz jej ziemie stały się teatrem działań zbrojnych armii szwedzkich i rosyjskich, co przyczyniło się do ich dewastacji. W 1702 r., po pokonaniu wojsk polskich pod Kliszowem, Szwedzi opanowali terytorium Rzeczpospolitej. W 1704 r. nastąpił rozłam wewnętrzny w państwie. Konfederacja sandomierska, którą zawiązano w obronie Augusta II, zawarła w Narwie sojusz z Rosją. Proszwedzka konfederacja warszawska zdetronizowała natomiast Wettyna i koronę polską powierzyła Stanisławowi Leszczyńskiemu. W 1705 r. Leszczyński podpisał w Warszawie traktat ze Szwecją, który de facto podporządkowywał jej Polskę. W 1706 r. siły wierne Augustowi II poniosły pod Wschową klęskę, co zmusiło go do abdykacji. Tron objął Leszczyński, lecz już w 1709 r. W wyniku zwycięstwa Rosji nad Szwedami pod Połtawą, nastąpił powrót Augusta II, zaś on zmuszony został do ucieczki na Pomorze Zachodnie, a potem przez Szwecję do Francji. W 1715 r. zawiązała się konfederacja tarnogrodzka, występując przeciw obecności wojsk saskich w Polsce. Zwróciła się ona z prośbą o mediację do Piotra I. W ten sposób Rosja stała się faktyczną protektorką Rzeczypospolitej, zyskując możliwość ingerowania w jej wewnętrzne sprawy. Sejm niemy (1717), który zażegnać miał konflikt pomiędzy królem a szlachtą odbywał się pod rosyjskie dyktando i nie tolerowano na nim głosów sprzeciwu (stąd jego nazwa). Jednym z jego postanowień było zmniejszenie i tak nielicznej już armii Rzeczpospolitej. Wojska rosyjskie opuściły polskie terytorium dopiero w 1719 r.



Upadek międzynarodowego znaczenia Polski

W epoce saskiej nastąpił upadek znaczenia Polski na arenie międzynarodowej. Ujawniło się to już w czasie wojny północnej, w której Rzeczpospolita stanowiła obiekt przetargów obcych mocarstw. W 1720 r. Rosja i Prusy, zainteresowane osłabieniem Polski, zawarły traktat poczdamski, w którym zobowiązały się dążyć do utrzymania w niej wolnej elekcji. W 1732 r. natomiast, oba te państwa wspólnie z Austrią, podpisały tzw. traktat trzech czarnych orłów (jego twórcą był dyplomata rosyjski Loewenwold), celem niedopuszczenia do elekcji kolejnego Wettyna w Polsce. W 1733 r., po śmierci Augusta II, wybuchła wojna o sukcesję polską. Wobec nieporozumień między Rosją, Austrią i Prusami co do następcy zmarłego władcy, na króla wybrano popieranego przez Francję Stanisława Leszczyńskiego (od 1725 r. będącego teściem Ludwika XV, króla Francji). Niechętni mu magnaci wezwali jednak na pomoc wojska rosyjskie, pod których osłoną wybrano królem Augusta III Wettyna. W 1734 r. W obronie Leszczyńskiego zawiązała się konfederacja dzikowska, lecz nie poniosła ona porażkę. Po kapitulacji popierającego go Gdańska, Leszczyński ponownie zmuszony był uciekać do Francji. W 1735 r. sporządzono preliminaria pokojowe, kończące faktycznie wojnę o polską sukcesję. (Formalny pokój podpisano w Wiedniu dopiero w 1740 r.). Leszczyński zrzekł się w nich korony polskiej i został księciem związanej z Francją Lotaryngii (1736-66). Tron polski objął natomiast August III, który panował do 1763 r. W ostatnich latach jego panowania miała w Europie miejsce wojna siedmioletnia (1756-63). Rzeczpospolita nie brała w niej udziału, jednak jej terytorium przemierzały obce wojska. Prusy zalały kraj fałszywą monetą (1758-62), co doprowadził do ciężkiego kryzysu walutowego.



Początek panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

Chaos wewnętrzny i rosnąca świadomość potrzeby reform doprowadziły do wyboru w 1764 r. na króla kandydata familii (Czartoryscy), Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego elekcja odbyła się w asyście wojsk rosyjskich. Sejm konwokacyjny zawiązany pod laską konfederacji (co umożliwiało głosowanie większością, a nie jak normalnie jednogłośnie) umożliwił przeprowadzenie szeregu reform. Były to:

  • wprowadzenie głosowania większością na sejmikach, zakaz uchwalania podatków wojewódzkich, usunięcie z sejmików części szlachty nieposiadającej (tzw. gołoty);
  • spisanie regulaminu obrad sejmu, zniesienie instrukcji poselskich, które czyniły z posłów reprezentantów tylko szlachty danej ziemi i ubezwłasnowolniały ich, podział uchwał na sprawy państwowe (materie status), wymagające zgody wszystkich, i sprawy ekonomiczne, głosowane większością (ich moc trwać miała nawet w przypadku zerwania sejmu);
  • powołanie komisji wielkich: skarbu i wojska, do współpracy (a faktycznie - nadzoru) z hetmanami i podskarbimi, oraz komisji menniczej.

    Sejm konwokacyjny nie rozwiązał natomiast problemu innowierców. Wykorzystali to Rosjanie, aby storpedować reformy. W 1767 r. Z ich pomocą zawiązały się konfederacje innowierców - litewska w Słucku i koronna w Toruniu. Jednocześnie Rosjanie zainicjowali powstanie ultrakatolickiej i konserwatywnej konfederacji radomskiej, której ostrze wymierzone było w króla. Obradujący w latach 1767-68 sejm delegacyjny zawarł kompromis z innowiercami, na co nie mały wpływ wywarło wywiezienie przez Rosjan do Kaługi przywódców radomian (Sołtan, Rzewuski). Sejm ten wycofał się z reform lat 1764-66, a ponadto uchwalił tzw. prawa kardynalne (niezmienne zasady ustrojowe) obejmujące wolną elekcję i liberum veto. Brutalne obejście się Rosjan z przywódcami radomian zrodziło jednak nową, zawiązaną w 1768 r. konfederację barską, tym razem pod hasłem obrony katolicyzmu, wolności i niezależności. Dążąc do umiędzynarodowienia sprawy polskiej, konfederaci ogłosili detronizację Stanisława Augusta i zorganizowali nań nieudany zamach (Kazimierz Pułaski). W konflikt włączyła się Turcja, korzystały z niego także Prusy i Austria, które zmierzały do rozbioru Polski. Po rocznych negocjacjach z Rosją w 1772 r. państwa te zawarły konwencja petersburską, która przypieczętowała Obradujący w latach 1773-75 sejm, zwołany w celu ratyfikacji traktatów rozbiorowych powołał instytucje, które odegrać miały istotną rolę w reformowaniu Rzeczpospolitej. Były to Komisja Edukacji Narodowej (pierwsza na ziemiach polskich i w Europie środkowej świecka władza oświatowa), która miała przygotować reformę szkolnictwa, oraz Rada Nieustająca, sprawująca nadzór nad całą administracją (złożona z wybranych przez sejm deputowanych), która miała nadzorować króla, lecz z czasem stała się narzędziem jego polityki.



    Sejm Czteroletni (1788-1792)

    W 1787 r. na zjeździe w Kaniowie Stanisław August Poniatowski złożył carycy Katarzynie II propozycję zawarcia przymierza skierowanego przeciw Turcji, lecz jego oferta została odrzucona. W 1788 r. rozpoczęły się obrady Sejmu Czteroletniego. Rozwiązana została Rada Nieustająca, uchwalono też podniesienie liczby wojska do 100 000. W 1790 r. zawarty został traktat obronny z Prusami, który uchronić miał Rzeczpospolitą przed potencjalną interwencją niechętnej reformom Rosji. W 1791 r. uchwalona została Konstytucja 3 Maja. Przekształcała ona Rzeczpospolitą w monarchię dziedziczną (po zgonie Poniatowskiego korona przypaść miała Wettynom), z dwuizbowym sejmem o dwuletniej kadencji (nie można go było zrywać). Funkcję rządu pełniła Straż Praw i podległe jej komisje policji, wojska, skarbu oraz edukacji narodowej. Nastąpił sojusz narodu z królem. Przeciwnicy reform nie złożyli jednak broni. 14 maja 1792 r. ujawnili oni w Targowicy zaprzysiężoną 27 kwietnia w Petersburgu konfederację wymierzoną przeciw postanowieniom konstytucji. Wywołało to wojnę polsko-rosyjską. Do Targowicy przystąpił także król (23 lipca). Konfederaci rządzili krajem z Brześcia nad Bugiem, potem z Grodna. 23 stycznia 1793 nastąpił drugi rozbiór Polski. (Traktat rozbiorowy podpisały Rosja i Prusy, jego sygnatariuszem nie była natomiast Austria). Sejm grodzieński - ostatni sejm Rzeczypospolitej - w 1793 r. zaakceptował II rozbiór. Nastąpiło rozwiązanie konfederacji targowickiej, przywrócenie Rady Nieustającej, uchwalenie nowych praw kardynalnych. Liderzy stronnictwa patriotycznego wyemigrowali do Saksonii, skąd przygotowywali powstanie. Sprzyjało ono polityce tej części polityków rosyjskich (m.in. Igelströmowi), którzy dążyli do kolejnego rozbioru i definitywnej likwidacji polskiej państwowości.



    Insurekcja kościuszkowska i trzeci rozbiór Polski

    24 marca 1794 na wieść o buncie brygady Antoniego Madalińskiego Tadeusz Kościuszko wkroczył do opuszczonego przez Rosjan Krakowa i ogłosił akt insurekcji narodowej. Maszerując z 4000 wojska w kierunku Warszawy, rozbił on 4 kwietnia pod Racławicami korpus gen. Tormasowa. 17 kwietnia nastąpił wybuch insurekcji w Warszawie. Powstańcy wyparli ze stolic garnizon rosyjski. (W walkach odznaczył się szewc Jan Kiliński). Pięć dni później powstanie rozpoczęło się także w Wilnie, gdzie czołową rolę odegrał Jakub Jasiński. 7 maja Kościuszko wydał w Połańcu uniwersał, znoszący poddaństwo osobiste chłopów, zakazujący ich rugowania z gruntu oraz zmniejszający wymiar pańszczyzny. Sąd Kryminalny w Warszawie skazał na śmierć przez powieszenie złapanych w Warszawie targowiczan. 6 czerwca siły polskie poniosły pod Szczekocinami porażkę w walce z wojskami rosyjskimi i pruskimi. 2 sierpnia powstanie wybuchło w Wielkopolsce i na Kujawach (Jan Henryk Dąbrowski), co zmusiło Prusaków do wycofania części sił i rezygnacji z zamiaru szturmu Warszawy. 10 października po klęsce pod Maciejowicami Kościuszko dostał się do niewoli, zaś naczelnikiem insurekcji został Tomasz Wawrzecki. Niecały miesiąc później (4 XI) wojska rosyjskie (Suworow) zdobyły Pragę i dokonały tam rzezi ludności. Ostateczny upadek insurekcji nastąpił 16 listopada 1794 r. W 1795 r. nastąpił trzeci rozbiór Polski. Uczestniczyły w nim Rosja, Prusy i Austria. Rok później abdykował Stanisław August Poniatowski (zm. 28 lutego 1798 r. W Petersburgu). W podpisanej w 1797 r. konwencji petersburskiej państwa zaborcze zobowiązały się, że nigdy nie przyczynią się do odbudowy państwa polskiego.



    Oświecenie w Polsce

    W kulturze oświecenia istotną rolę odgrywała publicystyka polityczna podejmująca problem reform państwa. Dominującym światopoglądem był republikanizm, opowiadający się za wzmocnieniem sejmu (odrzucenie praktyki zrywania obrad) w zamian za ograniczenie prerogatyw monarchy. W tym duchu pisali m.in. Stanisław Dunin Karwicki (1640-1724), Stanisław Leszczyński (1677-1766), Stanisław Konarski (1700-73), który był też inicjatorem otwarcia Collegium Nobilium w Warszawie, oraz Hugo Kołłątaj (1750-1812). Zwolennikiem silnej władzy wykonawczej, ale i gwarancji swobód dla poddanych, był natomiast Stanisław Staszic (1755-1826). Literaturę piękną drugiej połowy XVIII w. charakteryzuje doraźnie obliczony dydaktyzm. Wymienić tu należy m.in.. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego, Powrót posła Juliana Ursyna Niemcewicza, twórczość Franciszka Bohomolca i F. Zabłockiego. Nowe wzorce propagowały też niektóre czasopisma ("Monitor", wychodzący w l. 1765-84). Myślą racjonalistyczną przepojone są bajki i satyry Ignacego Krasickiego, poezja Franciszka D. Kniaźnina i Franciszka Karpińskiego. W dziedzinie wychowania i edukacji doniosłą rolę odegrała Komisja Edukacji Narodowej oraz założona w 1765 r. Szkoła Rycerska (pierwsza średnia szkoła wojskowa), której dyrektorem został książę Adam Czartoryski. Wybitnym przykładem dominującej w epoce oświecenia architektury klasycystycznej są warszawskie Łazienki (projekt D. Merliniego). Wśród malarzy tego okresu wyróżnili się natomiast Marceli Bacciarelli (autor portretów i obrazów historycznych) oraz Jan Piotr Norblin (malarz realistycznych scen rodzajowych). Nauki biologiczne reprezentowali ksiądz Krzysztof Kluk, autor opisu flory polskiej, astronomię i matematykę zaś Jan Śniadecki i Marci Poczobutt-Odlanicki. Chemikiem był Jędrzej Śniadecki, naukami ekonomicznymi zajmowali się natomiast fizjokraci A. Popławski i H. Strojnowski. W dziedzinie historiografii wyróżnił się Adam Naruszewicz. Niekwestionowanym mecenasem sztuki był król Stanisław August Poniatowski animator życia kulturalnego, gospodarz obiadów czwartkowych, inicjator powołania Teatru Narodowego.